Eddie Galan: Ang Tawo Luyo sa mga Larawan

Bisaya
Isip 50 Tuig 79
Hulyo 29, 2009
Ni Merrian Piquero Soliva

Kinsa man kini si Eddie Galan? Alang sa mga tawo nga nakaila kaniya, apan taphaw lang, moingon lang nga siya ang kanhi Barangay Kapitan sa distrito Mansasa sa dakbayan sa Tagbilaran nga karon nahimo nang usa ka piniling barangay kagawad.

Alang sa uban, giila si Eddie, isip usa ka yano nga tawo, daling doulon ug maayong ikasandorot. Apan kinsa man gayod kining atoang gihisgutan?

Si Eddie gihimugso isip Eduardo Garalos Galan, ang kamagulangan sa siyam ka anak nila ni Jervasio Galan, Sr. ug Obdulia Garalos Galan, nga tal taga Distrito Mansasa dakbayan sa Tagbilaran. Natawo siya kaniadtong Oktubre 30, 1938.

Sayo nga nangailo ang kabataang Galan. Unang namatay ang ilang inahan niadtong 1958 ug sulod lamang sa napulo ka tuig misunod ang ilang amahan. Diin si Eddie, maoy mibarog isip amahan ug inahan sa iyang walo ka igsoon kanus-a niadtong tungora ang ilang kamanghuran nagpanuigon palang og usa ka tuig.

Si Eddie, gradwado sa kursong Drafting sa kanhing Bohol Trade School nga karon Central Visayas State College of Agriculture, Forestry and Technology (CVSCAFT-Tagbilaran Campus) sa dakbayan sa Tagbilaran niadtong tuig 1956.

Niadtong 1959, usa ka tuig sukad sa pagkamatay sa ilang inahan, milangyaw siya paingon sa Manila ug nakakuha og trabaho sa pabrika sa kaldero. Pagka 1963 misulod siya sa Good Sign Advertising isip tig-lettering lang sa mga billboard tungod kay siya ra man ang dili Fine Arts sa tanang empleyado. Busa igo ra siya sa pag-abag sa mga binuhat sa iyang mga kauban.

Usa niana ka phigayon, wala mitungha ang ilang opisyal nga figurista busa naaghat siya paghimo sa iyang unang outdoor advertising pinaagi sa transit advertising diin iyang nadibuho ang advertisement sa Vino Kulafu sa matag kilid sa panel sa truck. Tungod sa iyang pagsundog kanhi sa mga obra nila ni Francisco V. Coching, inila nga haligi sa Philippine Komiks industry ug Federico C. Javinal, usa usab ka inila nga dibuhista, wala na kaayo niya natagamtami ang kalisud niini tungod kay iya mang gibansay ang ‘human anatomy’.

Tapus sa iyang pag-dibuho sa Vino Kulafu, nagduha-duha siya kon mauyonan ba kaha ang iyang agi. Ug dako niyang kalipay kay nauyonan kini sa ilang labaw. Hangtud nga mipadayon siya sa pagtrabaho sulod sa duha ka tuig sa maong kompaniya.

Pagka 1965 misulod siya kadiyot sa High Arts Advertising diin usa sa iyang nadibuho mao ang advertisement sa Ginebra San Miguel.

Sa dihang aduna siya’y nasuod nga empleyado sa Jocco Advertising diin ang mga bulohaton mao ang paghimo og mga billboard sa mga first run cinema sama sa Galaxy ug uban pang mga sinehan sa Manila. Misilbi si Eddie sulod lamang sa duha ka tuig.

Hangtud nga miuli siya sa Bohol sa tuig 1967.

Apan kanus-a man gayod nahibagat ni Eddie ang malamatong gugma sa alampat. Misugod siya pag-drawing sa panuigon nga 16 diin ang iyang medium mao ang watercolor, charcoal ug tinting colors.

Tungod niini, wala na moundang si Eddie sa iyang gugma sa visual arts. Siya ang tawo nga responsibili sa tanang billboards sa kanhi Bohol Quality Cinema ug Royal Cinema. Naundang lang kini pagsugod na sa tarpaulin.

Tungod niini, misulod na siya isip private contractor sa kompanya sa Coca-Cola Philippines, Bohol Branch. Ug sa iyang kasibot sa iyang visual arts, midawat si Eddie og mga trabaho-onon nga mga billboard, signboard, tee-shirt printing ug oil painting.

Daghan sa iyang mga paintings gipalit sa mga langyaw nga naka-asawa og mga Bol-anon nga tua na sa gawas sa nasud sama sa Greenland, California, Hawaii ug Hungary. Aduna usab ing mga art collector nga namalit sa iyang obra. Usa sa iyang dako nga achievement mao ang duha ka ceiling painting nga may gidak-on nga 10 x 12 feet nga anaa mahimutang sa simbahan sa Dao, Dauis, Bohol.

Dili lang dinhi kutob ang iyang mga nabuhat. Mihimo usab siya og mga sculpture o pagkulit.

Nagpangidaron na si Eddie og 40 diin iyang gibalikan ang visual arts sa sculpture. Bisan tuod og sa panuigon nga 19 nakasugod siya paglalik sa iyang unang life-size sculpture nga babaye nga mugna sa kahoy ug nahuman kini sulod sa upat ka tuig. Iya kining gibutang sa Cardigan Tailoring. Apan sa pagkamatay sa tag-iya, ang maong sculpture, gibutang na lamang sa kilid. Tungod sa iyang gugma sa iyang unang obra, iya kining gipangayo pagbalik og gidala sa ilang balay. Iyang giputlan ang taas kaayo nga buhok niini ug gikuhaan sa tapis. Hangtud nga nahimo na kining hubo. Ug dinhi na niya natawag ning maong sculpture og Nude.

Si Eddie, dili masayon-masayon nga tadiyandi o artist. Usa siya ka realist, walay modelo. Iyang gisaysay nga ang lawas niining maong nude sculpture, diin perpekto kaayo ang kurba sa lawas. Nakuha niya sa pagtan-aw tan-aw sa mga estudyante’ng babaye nga mogawas sa tunghaan sa Holy Name. Adto niya atangi ang mga babaye nga nindot og kurba sa may Plaza Rizal. Iya kining saylohan ug dayon sundon, aron lang gayod makuha niya ang insakto nga porma.

Adunay dako kaayo nga panghitabo diin ang iyang modelo mikomprontar kaniya. Ug ang iyang tubag: “Day, gakulit ko. Wala koy sarang nga ikabayad og usa ka modelo, busa musod-ong lang ko ninyo. Aron ikaw moto-o kuyog ta sa balay aron imong makita ang akong kinasing-kasing nga tumong.” Niini, dili na mokuti pa ang mga batan-ong mga babaye.

Mihinubay si Eddie nga ang nahimo niyang unang outdoor nga trabaho sa sculpture nahitabo niadtong 1987 diin ang iyang ig-agaw mihangyo kaniya kon makagama ba siya sa debulto sa Our Lady of Lourdes. Gitagaan lang siya sa hulagway niini og iya kining gisugdan ug nahuman ang 5 feet 3 inches nga life-size concrete. Kini anaa mahimutang sa kapilya sa isla sa Cabilao lungsod sa Loon. Hangtud nasundan pa kini sa cement bust ni Cardinal Rosales nga anaa sa semenaryo sa Immaculate Heart of Mary sa distrito sa Taloto dakbayan sa Tagbilaran.

Hangtud midaghan pa ang mga commission sculpture ni Eddie. Sagol kini gikan sa mga monumento sa beterano, Jose Rizal ug Santo Intero ni Jesus Kristo. Apan kadaghanan niini, mga debulto sa mga santos nga anaa mahimutang sa kalungsuran sa Bohol – sama sa San Miguel, Jagna, San Isidro, Batuan, Calape ug sa dakbayan sa Tagbilaran.

Ang makita gayod nato gilayon nga sculpture nga nahimutang sa taliwala sa Tagbilaran mao ang St. Joseph with the Child Jesus sa St. Joseph’s Cathedral nga iyang gigama niadtong 1993. Ug aduna pay daghan nga mingkatap sa mga simbahan sa dakbayan sa Tagbilaran.

Tinuod gayod nga garbo si Eddie sa mga Bol-anon. Daghan na kaayo ang iyang mga binuhat apan wala lang kini madokumento tungod sa rason nga daw wala man nila tan-awa ang kabililhon niini. Karon lang niya nabatyag ang kamahinungdanon niini.

Apan dili pa man hinoon ulahi ang tanan. Gasigi pa man siya pagmugna og bag-ong mga obra. Ngani aduna siya karo’y bag-o nga gigama nga stain glass ug kanhing mga sculpture nga wala pa mahuman.

Pagka-karon, si Eddie anaa na sa iyang ika 70 ka tuig. Daghan nang katuigan nga nanglabay. Angayan na siya tagaan og dakong pasidungog sa iyang mga nakab-ot.Gawas pa niining iyang achievements sa visual arts, si Eddie pinili usab nga lider sa distrito Mansasa dakbayan sa Tagbilaran.

Napili siya isip district kagawad sa Mansasa sa tuig 1982-1987. Nawala siya sa linya panahon sa snap election. Apan tungod sa iyang kamaayo, nabalik siya sa pangagamhanan sa 1989 isip highest vote elected kagawad. Hangtud nahimo siyang Barangay Kapitan niadtong 1997-2002 ug karon usa sa kasamtangang mga elected kagawad.Si Eddie, mahimamat sa distrito Mansasa, uban sa iyang asawa sa 32 ka tuig nga si Ester Loquente Galan nga taga Inabanga ingon man sa iyang pito ka kabataan.

Sa pagkaila nato kang Eddie, ang iyang mga achievement garbo kaayong sud-ongon alang sa kabatan-onan karon.

Gumikan sa dedikasyon ug gugma sa iyang gimbuhaton, si Eddie, maanindot kaayong himoong inspirasyon sa bag-ong kaliwatan.

Usa siya sa mga gitawag og unsung heroes… Siya si Eddie kon Eduardo Garalos Galan, tinuod nga artist ug leader ug labaw sa tanan garbo sa mga Bol-anon!

Ang CASABUT nga pamaagi sa organikong panguma

Bisaya
Isip 48 Tuig 79
Hulyo 15, 2009
Ni Merrian Piquero Soliva

Halus tanan na ang nahibalo kon unsa man kining gitawag og organikong panguma ug ang iyang kaayohan niini. Kini gihimo pinaagi sa natural nga pamaagi, walay sagol nga kemikal ug kining gitawag sa iningles nga genetically modified organisms (GMO) nga may dakong impluwensya sa pagtubo sa tanom.

Matud pa sa living-organic.net, ang organikong panguma mao ang pagtumaw taliwala sa mga reaksyon sa mga mamalitay mahitungod sa makadaot nga mga toxins ug ang pangpangandoy nga unta mupuyo kita sa usa ka luwas ug himsog nga kalibutan.

Karon, adunay daghang tawo nga mingsakay lamang sa organic farming bandwagon apan sa pagkatinuod wala sila maghimo sa angay nga mga pagprotehir sa atong natural nga minerales. Apan adunay pipila nga nanagpakabana niini ug tiunay gayod nga naghimo.

Sa pagkadungog sa mga membro nga mga mag-uuma kabahin sa mga kalamboan ug kadaogan niini ilabina kang G. Florencio Gentallan, nga lumad sa ilang dapit, ang pundok naagni pagsuway niini nga matang nga gimbuhaton.

Ngano’ng CASABUT-OFS?

Ang CASABUT usa kini ka acronym nga nagbarog sa mga balangay sa Cabawan, Agahay, San Roque, Aliguay, Busao ug Toril. Kining mga balangaya nahimutang sa lungsod sa Maribojoc probinsya sa Bohol. Ang OFS mao kini ang Organic Farming System o pamaagi sa organikong panguma.

Ang pundok o hugpong sa mag-uuma naumol niadtong Abril 10, 2007 nila ni G. Florencio Gentallan, kanhi MAFC Chairman, Jose Cyril Lobregas, ang kasamtangang Pangulo sa Bohol Organic Farmers’ Alliance kon (BOFA) ug G. Manuel Jayectin, ang Training Specialist II sa Agricultural Training Institute-Regional Training Center 7 kun ATI-RTC 7 diin ang ilang buhatan anaa mahimutang sa Distrito sa Cabawan, Dakbayan sa Tagbilaran.

Gawas niini, ang kinauyokang tumong niining maong pundok mao ang pagpalambo sa kahibalo sa mga mag-uuma aron sila makapadayag ug makapakuyanap pa ngadto sa ubang mga mag-uuma nga anaa sa mga sikbit nga mga balangay.

Busa ang ATI-RTC 7 mihimo kini og usa ka season-long training sa KASALIKASAN IPM kun Integrated Pest Management niadtong Hunyo 1997 hangtud Oktubre 1997 alang sa unang ang-ang kon level 1. Gisundan gilayon kini sa ikaduhang ang-ang (level 2) nga mao ang System of Rice Instensification (SRI) Farmers’ Field School niadtong Hulyo 2003 hangtud sa Oktubre 2003 ug tungod sa kasibot sa mga mag-uuma nasundan pa kining maong bansay sa ikatulong ang-ang (level 3) niadtong tuig 2006 hangtud 2007 diin ila kining gitawag og Rice-based Organic Farming Systems: A Farmers’ Field School Approach (ROFA kon Roquenian Approach). Tungod niini nga mga pagbansay-bansay, ang mga mag-uuma pormal kining ming-alayon sa pamaagi sa organikong panguma. Ug aron ang ilang hugpong mas mahimo pang kusganon, ang mga membro nagkasabot nga ila kining ipa-rehistro sa Department of Labor and Employmen (DOLE) nga diin ang ilang pagpasakop gihatag niadtong Septeyembre 24, 2008 nga adunay Registration Number nga 3959.

Unsa naman ang CASABUT karon?

Ang kapunongan sa milabay nga panahon daghan na gayod og ikapasigarbo. Gawas sa tagsa-tagsa nila ka mga luna nga giugmad diin matag usa kanila adunay average 0.7 hectare nga giugmad. Ug ang host venue nga mao ang barangay sa Cabawan adunay Crop-Livestock Integration Project nga maoy nagasilbi nga modelo nga umahan alang sa tanang mga sakop sa kapunongan.

Niadtong Mayo 18, 2009, ang kapunongan nakamugna og usa ka Organic Center didto sa barangay San Roque, Maribojoc, Bohol nga maoy nagasilbi nga baligyaanan o merkado sa mga mag-uuma diin anha sila makatanyag sa ilang mga produkto nga organiko.

Bisan tuod og 30 ngadto sa 90 porsyento lang sa mga membro ang mingsanong sa organikong pamaagi sa panguma apan ang CASABUT-OFS nakahimo sa pagpadaghan sa vermicast, mga inputs sa nature farming system ug mga organikong produkto sama sa humay, utanon ug tilapia diha sa ilang mga umahan.

Matud pa ni G. Cyril Lobregas, nga karon mao nay MAFC Chairman ug Ikaduhang Pangulo sa PAFC-Bohol, bisan tuod og ang mga mag-uuma mga saop lang ang uban apan tungod sa ilang pagpaningkamot, nakaani sila og daghan tungod kay mao man kini ang ilang giprioritize o giuna – ang pagpadaghan sa organikong mga produkto.

Alang kanila, ang pagbalik sa kanhi apan natural nga pamaagi sa panguma makahatag gayod og dakong kaayohan sa tanan ilabi na sa atoang inahang kalibutan. Gawas pa, ang organikong pamaagi sa panguma dili mahal, apan mihatag kini og dakong kagawasan sa merkado diin ang mga mag-uuma makabungat man sila sa ilang presyo nga dugay na nilang gipakigbisogan.

Tungod sa dakong suporta sa local nga pangagamhanan sa Maribojoc pinaagi sa ilang Mayor nga si Hon. Leoncio B. Evasco, Jr., sa ilang Municipal Agriculture Officer nga si Gng. Eva Bolasco ug ubang ahensya sa gobyerno inubanan sa suporta sa mga non-government organization (NGO), ang CASABUT-OFS nahimo nang showcase alang sa matag mag-uuma diin ang ilang hinugpong nga mga pagpanglimbasog pagbalik sa kalikopan – bisan tuod ginagmay, dako na kini kaayo ang gihatag nga pahat.

Busa, ang organikong panguma sa CASABUT-OFS, usa kini ka pamaagi diin ilang gisuta ang uban pang mga posibilidad nga mapalambo ang lungsod sa Maribojoc.

Gapahipi nga kalipay

Bisaya
Kiling (Abril) 9, 2008
ISIP 34 TUIG 78
Sugilanon ni Merrian Piquero Soliva

“HAY! Nindota sa salida, uy?” bungat ni Rian paggawas niya gikan sa sinehan. Mitan-aw siya dili tungod sa paglingaw-lingaw lamang kondili kini mao ang ilang final requirement sa iyang Arts Appreciation. Nalimtan na man gani niya nga nanghulam ra diay siya og pangbayad niini.

“Unsaon man god ni si Professor Ramos, uy, dili man madalag hangyo. Kon mao na ang deadline, kinahanglan gyod nga isumiter aron dili mahatagan og incomplete grade,” dason sa iyang amiga, si Leah.

“Apan in fairness, nindot dyod kaayo ang ‘A Walk to Remember’, uy! Hahayy! Guwapo kaayo si Shane West isip Langdon ug pareson kaayo sila ni Mandy Moore isip Jamie.”

“Grabe gyod ang power sa gugma, Leah, no? Tiaw mo nga forever ‘til death gyod si Langdon kang Jamie…”

“Mao bitaw, Rian, mangita dyod ko og susama kang Langdon, ay!” agik-ik ni Leah.

Nangatawa dayon ang managhigala dayon gabulag pagpanakay na sa motorela.

TULO ka managsoon sila si Rian, siya ang kamanghoran ug nagtungha sa kursong Mass Communications sa Pilgrim Christian College, ang pioneer school sa kursong Mass Communication dinhi sa Dakbayan sa Cagayan de Oro. Anaa na siya sa ikatulong ang-ang ug eksakto usab nga napulo na ka tuig niyang puyo ug pangalagad sa iyang iyaan nga dalagang ulay nga usa ka sekretarya sa usa ka foundation dinhi sa dakbayan. Si Tiya Gonda niya, igsoon sa iyang Tatay Gener.

Ang ilang kinamagulangang igsoon nga lalaki, si Bobby, nabilanggo tungod sa dili niya salaod. Aduna lamang siyay nakaplagan nga babaye nga nagbuy-od sa may pantaw sa balay sa iyahang gipangamohan nga Insek nga nagkadugo ang lawas. Tungod sa iyang inosente nga pagtabang, gipasanginlan siya nga maoy miamong-among tungod kay siya man ang nakita nga misapnay niini.

Nabilanggo ang iyang Manong ug wala pa mahibaloi kon unsa ang sentensiya tungod kay anaa pa sa proseso ang kaso. Daw gitakloban sila sa kalibotan kay siya man god ang makaabag sa iyang inahan ug gawas pa motabang pod kini sa ginagmayng balayronon sa tulunghaan kon ugaling maapikihan ang iyang iyaan.

Si Nimfa, ang iyang magulang nga babaye, milangyaw sa Manila human sa high school aron mangita og trabaho. Apan karon, napulo na ka tuig ang milabay, wala silay balita niini. Buotan ang iyang magulang apan aduna kiniy tinagoan nga kasakit sa dihang mibiya ang ilang amahan nga ang pananghid mao ang pagpangita og trabaho sa Manila isip usa ka panday sa konstruksiyon nga misaad nga haw-ason niya ang iyang pamilya sa kalisod.

Napulo pa lang ka tuig si Rian niadtong panahona busa wala mosantop sa iyang hunahuna nga hangtod sa hangtod na silang biyaan sa ilahang amahan. Daw wala niya ikasakit ang panghitabo tungod sa iyang kalinghod.

Sukad niadto, wala na magdahom ang iyang inahan nga si Linda nga tindera og utanon sa may Cogon nga mabungkag ang ilang yano nga pamuyo. Ang kanhi malipayon nilang pinuy-anan napulihan sa usa ka pait nga talan-awon. Tungod niini, daw nawad-an sa direksiyon ang iyang inahan, nahulog nga naabandonar na niya si Rian kay tagsa ra man kini niya ulion. Adunay panahon nga matulog na lang si Rian gikan sa tulunghaan kay wala man ang iyang nanay ug wala poy gibilin nga makaon. Busa, ang iyang iyaan nga maoy nakasud-ong sa ilang kahimtang, mikuha niya aron patunghaon.

Karon nga anaa na siya sa kolehiyo, aduna na usay laing pamilya ang iyang nanay. Gikapuyo niini ang naila-ila nga usa ka kargador sa pier, si Boy. Aduna silay duha ka anak nga si Jason ug Nancy.

Si Jason, unom pa lang ka tuig ug si Nancy, upat. Nanglabada na karon ang iyang nanay kay dili na man kini saligan pag-angkat og mga lagutmon aron ikabaligya unta sa Cogon. Mao nga napugos siya sa pagdawat og labada aron ikadugang sa ilang inadlaw nga panginahanglan. Bisan tuod nga wala sila pasagdi ni Nong Boy, apan kon makainom kini, daw malimot na lang sa pamilya. Mihugo pag-ayo ang iyang inahan tungod sa lain na usab nga suliran nga iyang gisapnay.

Kon makahuman lang ko sa akong pagtungha ug makakita og trabaho, dili gayod nako pasagdan sila si Nanay Linda ug akong mga igsoon, pulong ni Rian sa iyang kaugalingon sa dihang mituyo siya pag-adto sa iyang inahan human sa ilang field assignment nga magkuha og usa ka interview sa buhatan sa Philippine Ports Authority mahitungod sa bag-ong kalamboan niini.

“Day Rian, maayo kay mibisita ka. Pasayloa ko nga wala koy ikapakaon nimo. Mao na tingali kini ang silot sa akong pagbiya nimo,” sa iyang inahan sa gakurog ang tingog.

“Sus, si Nanay, uy! Ayaw lang dinha kabalaka, okey ra ko, bag-o ra mi nangaon og saging minantekaan. Kalimti na ang nangagi, Nay, nakasabot ko sa atong sitwasyon.”

“Salamat kaayo, Day, ang akong panalangin magagiya nimo sa kanunay, ug ipangomosta tuod diay ko kang Gonda ug ingna siya nga gabasol ko sa tanan.”

“Ayaw kaguol, Nay, kay nakasabot ra si Tiya Gonda sa atong tagsa-tagsa ka kahimtang, aduna man siyay katungdanan kanako tungod kay mibiya man si Tatay. Kay kon wala pa kuno ta biyai ni Tatay, dili man tingali ta maingon niini. Apan, igo na ning mga kasakit. Ato lang hinumdoman nga aduna pay ugma nga nagpaabot nato.”

“Buotan ka gayod nga anak, Day Rian. Nakasabot ka sa tanan ug daghang salamat sa imong kaayo diri kanamo ug wala nimo isipa nga laing tawo ang imong duha ka manghod.”

“Kinsa man diay ang magtinabangay, Nay? Di ba kita ra man.”
Hugot kaayo nga migakos si Linda sa iyang anak.

Usa niana ka adlaw, gitawag si Rian sa iyang iyaan. “Day, puyde bang mohunong ka sa imong pagtungha sa sunod semester kay wala pay bag-o nga proyekto ang among foundation nga naaprobahan. Gikunhoran ang among suholan aron lang dili mi mawad-an sa among trabaho. Maayo na lang gani nga wala kami tangtanga bisan nahuman na ang among tinuig nga kontrata, tungod kay naluoy man ang among chairman sa board.”

“Sagdi lang, Tiya. Mangita ra ko og pamaagi aron dili ko makahunong,” saad ni Rian.

“Ikaw, basin baya og mabug-atan ka lang. Misulay man unta ko pag-sumiter og usa ka providential loan sa among kooperatiba, apan, aduna man koy outstanding balance ug dako pa kaayo ang arrears nga akong apsonon tungod sa interest. Nanghinaot ko, Day, nga dili nimo kini ikasakit,” dason sa iyang Tiya Gonda.

“Ayaw lang lagi kabalaka, Tiya. Makakita ra ko og paagi isip working student. Daghan bitaw ron ang hiring sa mga food chain, basin pa diay madawat ko,” pasalig ni Rian.

Human na ang tanang requirement ni Rian sa tulunghaan, busa nagsugod na siya pagpangita og trabaho. Tanang food chain iyang gisumitehan og application.

Tungod sa iyang kakugi, nadawat siya isip crew sa Greenwich ug dinha siya i-assign sa may Lim Ket Kai.

Doble-kayod gayod si Rian aron lang makatigom. “Igo na gyod kining akong hiniposan paras enrollment karong ting-abli sa klase. Sayang kaayo nga usa na lamang ka tuig akong labangon, mahuman na ko sa akong kurso.”

“Naunsa ka? Nabato man kaayo ka, Girl. Mora mag imo nang gipas-an ang imong nawong, uy!” Pangutana sa iyang bag-o nga higala nga si Lalaine.

“Naglantaw lang ko sa akong kaugmaon ingon man ang pagtabang sa akong mga igsoon ug ang pagbawos bisan gamay na lang sa akong iyaan nga walay puas pagtabang namo,” saysay ni Rian.

“Ah, okey. Lawom gyod diay ning imong gilantaw, Girl, uy. Sagdi lang… sa hinay-hinay, makab-ot ra na nato puhon. Ako bitaw, ang akong kursong Education sa Xavier University, mikabat na man rog lima ka tuig— apan wala nako igsapayan kay dili ra lagi ni mahibaw-an nga mahuman ra ta,” pamu’ng ni Lalaine nga miaslom ang nawong.

Aduna man god poy laing suliran ning iyang higala, apan isog lang gayod kini nga miatubang. Busa, ganahan gayod siya kon sila ang magkadungan sa pag-duty tungod kay maka-inspire man ang ilang mga hisgotanan.

Tungod sa paningkamot ni Rian, iyang nahuman ang usa ka semester bisan tuod og dili siya full load. Apan nahasubo siya pagpalandong nga ang duha ka semester na lang unta, mahimo na kining tulo o kaha modagan pa og upat kay dili man itugot sa iyang kinitaan nga makakuha og 21 units. Gawas pa, aduna siyay katungdanan nga mo-duty sa Greenwhich matag karon ug unya. Aron makonsuylo ang iyang kaugalingon, gilantaw lang ni Rian nga dili ra matag-an ang tuig, mahuman ra gayod siya. Busa, kinahanglan nga dugangan pa niya ang iyang kakugi.

“Day Rian, dali sa god kadiyot lang. Aduna lang koy isulti nimo,” sangpit sa iyang iyaan nga naghikay sa ilang panihapon.

“Unsa man diay na, Tiya?

“Day, gikan mi karon gamiting sa among opisina ug misaysay ang among chairman nga ang dako unta namo nga proyekto, wala pundohi og dayon tungod sa nahitabong problema sa bilateral agreement tali sa among funding agency ug sa atong nasod. Apan mapundohan kini sa wala pay tino nga panahon. Mahimo lang kini kon mahapsay ra ang tanan. Buot ko man nga makatabang nimo, apan wala na koy mahimo kay igo ra man sa atong galastohan sa balay ang akong gamay nga suhol.”

“Ayaw lang kabalaka, Tiya, gi-extend pa man ang akong kontrata. Maghinay-hinay lang god ko aron mahuman. Abagan lagi ta sa Labawng Makagagahom.”

“Daghang salamat sa imong kamasinaboton, Day Rian.”

Usa na lang ka bulan, ting-abli na sab sa pagtungha dihang may nasugatan nga laing suliran si Rian. Mipauli ang iyang igsoong babaye nga si Nimfa nga sulod sa dugayng katuigan, wala nila hisayri kon hain kini ug unsa na ang iyang kahimtang.

Nakatrabaho diay ang iyang Manang Nimfa isip usa ka silbidora sa usa ka kan-anan sa Olongapo. Hangtod nga naminyo og adunay tulo ka anak-lalaki. Tungod sa kalisod, gabuwag sila sa iyang bana nga security guard ug iyang gibilin ang tulo niya ka anak sa usa ka orphanage.

Hangtod nga nawad-an og direksiyon ang iyang kinabuhi tungod sa iyang nahibaw-an nga mikuyog diay og laing babaye ang iyang bana ug milangyaw sila sa Dubai.

Walay tagad si Nimfa. Bisan unsa na lang ang iyang gisudlan nga trabaho hangtod nga nasakit siya sa baga.

Nakit-an siya sa usa ka women advocate atol sa usa ka gipahigayon nga rally. Tungod sa kaluoy, gihatod siya sa Dakbayan sa Cagayan de Oro aron sa pagpangita sa iyang mga ginikanan ug igsoon.

Mao kini karon ang dakong sagubangon ni Rian tungod kay ang iyang kinitaan makuhaan na man alang sa mga tambal ug konsumo sa iyang igsoon ug inahan.

Napugos siya pagpakunhod sa iyang units nga gienrol. Ang kinse nahimo na lamang napulo aron mabahin-bahin niya ang iyang kinitaan.

“Rian, sa sunod semester kay mag-practice teaching na ko kay didto man ko gikan sa registrar, gapa-assess aron pod mahibaw-an nako akong status,” balita ni Lalaine.

“Uy! Congrats. Husto, magpa-assess diay pod ko aron mahibaw-an sad nako akong status karon kon single ba o double, hehehe!” pangomedya ni Rian kang Lalaine.

“Miss Santos, after our assessment, you still have 20 units more for you to qualify for graduation, that means, one semester for full term student,” saysay sa college registrar.

Daw gibuboan si Rian og bugnaw nga tubig sa iyang pagkadungog tungod kay taas pa diay ang panahon niyang agwantahon aron makuha niya ang baynte ka yunit nga nahabilin ilabi na karon nga gasapaw ang iyang obligasyon.

Adlaw sa gradwesyon ni Rian nga maoy iyang gikonsiderar nga kadaogan sa iyang mga pangandoy. Nabatyagan niya ang pagkawil-kawil sa white tussel sa iyang toga. Ang makabungog nga hungihong sa mga graduate ug ginikanan apil na ang kaparyentehan nga nanambong— ang kahumot sa mga perfume, buwak ug singot sa ilang mga liog, ang mga hinagtik sa kamera nga daw sagunson nga kilat.

Apan wala kini niya ikabalaka nga wala siya makasaksi niining tanan— iyang gisakripisyo tungod sa iyang pamilya bisan sa nabatyagan niyang kapait nga nakuhaan sila og lain na usab nga minahal. Hinunoa, aduna kiniy bugti nga mao ang pagpakanaog og sentensiya sa iyang magulang nga lalaki nga nabilanggo sa dugayng panahon. Napamatud-an man nga dili kini responsable sa krimen kay ang biktima man mismo ang nahimo niyang witness human sa comatose niining kahimtang.

Karon, ania sila gabangotan sa haya sa iyang magulang nga si Nimfa. Apan taliwala niini, aduna pa gihapoy gapahipi nga kalipay nga ilang nabatyagan tungod sa kalamposan ni Rian ug ang hamubo nga panahon nga ilang nakauban si Nimfa. Ug labi na karon nga si Bobby gawasnon na.
(KATAPOSAN)

Sakit diay ang kamatuoran!

Bisaya
Daghangbūlan (Marso) 5, 2008
ISIP 29 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

 

Sa dihang nagpahiluna ko sa lingkoranan didto sa usa ka dakong tindahan sa Tagbilaran, daghan kaayo ko og nakit-ang mga butang nga makahatag og bag-ong kasinatian. Apan kining akong iasoy usa ka panghitabo taliwala sa duha ka ginikanan (inahan) nga anaa na sa duolan 50 ang mga panuigon. Wala tuyoa nga bakante ang duha ka bangko nga nagatalikod. Silang duha mingpahiluna sa luyohan nga bahin kanako.

Sa akong pagtuo, kauban sila tungod kay sadya man sila kaayo nga gabayloay og saysay. Apan, dako diay nakong sayop – bag-o lang silang nagkaila. Hinuon, kinaiya man usab natong mga Pilipino nga manggihigalaon. Niini, akong nadungog ang ilang panag-asoyay tali sa ilang mga anak nga nia nagtungha sa dagkong unibersidad ning dakbayan.

Wala ko mopatalinghog nila nga nanginlabot ko sa ilang tagsa-tagsa ka kinabuhi. Apan naagni lang ko tungod sa usa ka punto nga seryoso man sila kaayo.

Ang usa ka ginikanan, anaa sa sakto nga barog ug puti na og buhok. Gikan siya sa interior o taliwalang lungsod sa Bohol. Mianhi dinhi sa siyudad aron paghisgot sa usa ka delikado nga butang. Ug ang usa ka ginikanan tambokon ug mubo ang buhok nga gitina niya og itom. Nia usab sa siyudad aron paghatod sa usa ka daan nang cellular phone.

Ang duha gahisgot sa mga matam-is ug mapait nga kasinatian isip mga ginikanan. Mangatawa sila panalagsa kon dunay mga punto nga magkapareha sila. Unya daklit silang nangahilom.

Ang ginikanan nga gikan sa interior nga bahin mipadayag sa iyang suliran (isip mora og kaila na silang duha sa dugay nang katuigan) diin ang iyang anak babaye gusto magpapalit og cellphone nga anaa ang tanan nga sa Iningles pa, convergence (adunay built-in camera, video, radio ug ubang specifications nga mamahimo kining labaw sa ubang mga gadget). Ug mihulga pa kuno ang iyang anak nga kon dili siya palitan moundang kini sa pagtuon.

Akoy nasakitan sa akong nadungog. Gusto kong moapil sa ilang panag-estoryahay aron lamang mohatag sa akong panahom. Apan ang usa ka ginikanan mihatag na sa mga tambag nga sarang makapahatag niya og igong kusog. Dili nako mahikap kon igo na ba kadtong iyang nadungog o dili. Ako maoy naigo pag-ayo sa iyang gisaysay. Ingon sa gisagpa ako. Nakaingon ko nga unsa man diay nga klase kining bataa nga dili man mosabot sa sitwasyon.

Tungod niini, mora ko og nawala kadiyot sa akong gilingkoran. Wala na koy nadungog bisan gamay kay ang mipuli sa akong galamhan, ang pagbati man sa usa ka ginikanan (bisan tuod wala pa ko mahimong ginikanan biologically apan aduna mi napahuman sa kolehiyo ug karon adunay gipaeskuyla ug giisip namo nga among anak). Dili man ko supak sa ginatawag og signs of times. Apan hunahunaon usab nato kon makaya ba nato ang atong mga gipangmithi. Wala bay mga balatian nga naligsan o kaha kasingkasing nga napasakitan.

Tinuod adunay uban nga mga batan-on karon wala magtan-aw sa mamahimong dangatan sa ilang ugma. Ang para kanila, kon unsa ang ania karon. Kini nga panghitabo susama lamang sa pagsulbad sa problema sa hamubo nga pamaagi. Dili na kadtong mag-agi pa sa proseso tungod kay malangan man pag-ayo.

Apan ang mamahimong bunga niini – hapsay ug han-ay. Ngano man tuod nga mangita man kita sa butang nga dili nato makaya? Dili ba diay igo ang makatawag o maka-text lang? Nganong dili man makahulat sa panahon nga ikaw makahimo na sa pagpalit niini?

Niadtong sitwasyon nga akong nadungog, nakaingon ko nga mamaak diay ang kamatuoran. Niini, ang mga bag-ong tubo karon makahinumdom ra unya kon sila na ang mamahimong mga ginikanan.

Sa gikaingon pa ni Confucius, sa tanang butang, ang kadaogan magadepende sa nag-unang preparasyon, kay kon wala kini, ang kaparotan segurado gayod mohapak kanimo.

Tungod niini, nga sakit man gayod diay ang kamatuoran, asa ka man? Sa proseso ug sa pagsaysay sa kamatuoran o sa walay pagpakabana?—

Ang daghang kahulogan sa “Blue Moon”

Bisaya
Bágyubágyo (Oktubre) 10, 2007
ISIP 8 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

Adunay daghan na kaayong terminolohiya nga diin kitang tanan dili sinati niini. Apan ang term nga “blue moon” pirme natong madungog. Sama pananglit sa pag-ingon: Once in every blue moon ra gyod ta makakaon og lami nga pagkaon. Niini, ang blue moon nagkahulogan og “panagsa” o “panalagsa” lang mahitabo. Apan, unsa man gayod ang tinuod nga kahulogan niini? Sumala sa daghang panukiduki, ang blue moon adunay daghang kahulogan.

Base sa kasugiran o folklore

Matod pa sa mga eksperto, matag takdol sa Bulan o full moon aduna kini katumbas nga ngalan sa kasugiran o folklore. Ang “blue moon” ngalan sa duha ka dili sagad nga pagtakdol sa Bulan.

Usa ka moderno nga kahulogan sa “blue moon” nga mao ang ikaduhang pagtakdol sa Bulan sa susamang bulan (month) resulta lang, matod pa, sa sayop nga interpretasyon sa Maine Farmer’s Almanac.

Ang karaang kahulogan niini sa Maine Farmer’s Almanac mao ang “extra full moon” o sobrang pagtakdol sa Bulan nga mahitabo sa ikaupat nga bahin sa tuig, diin aduna kitay tulo ka full moon kada tuig ug usahay adunay upat. Kining ikaupat nga takdol nga gikonsiderar nga sobra, mao ang “blue moon.”

Sumala sa karaang kasugiran, kon adunay “blue moon”, ang Bulan adunay dagway ug makig-estorya kini sa mga butang pinaagi sa iyang siga.

Unang gamit sa English

Ang unang paggamit sa terminolohiyang “blue moon” nga natala niadtong 1528 didto sa pamphlet nga gititulohan og “Rede Me and Be Not Wrothe: Yf they say the mone is belewe/ We must beleve that it is true” [If they say the moon is blue, we must believe that it is true.]

Tataw nga “blue moon”

Ang tataw kaayo nga kahulogan sa “blue moon”, mao nga kon ang Bulan (dili lang kay takdol) makita gayod nga bluish, o asulon o bughaw diin panalagsa lang mahitabo. Kiniy epekto nga naggumikan sa aso o gagmayng abog sa kahanginan nga nahitabo human sa sunog sa lasang didto sa Sweden niadtong 1950 ug sa Canada sa 1951.

Nahitabo usab kini human sa pagbuto sa Krakatoa niadtong 1883 diin nahimong blue ang Bulan duolan sa duha ka tuig.

Calendar Blue Moons

Sa bag-ong panahon, ang katawhan nanagtawag sa pagtakdol sa Bulan og “blue moon” diin nakabase kini sa Gregorian Calendar (kalendaryo nga gigamit nato karon ug sa tibuok kalibotan). Sa paggamit niining maong terminolohiya, ang blue moon mao ang ikaduhang takdol nga mahitabo sa susamang bulan. Kini nga kahulogan nagsugod sa sayop nga artikulo niadtong Marso 1946 sa Sky and Telescope Magazine diin misuway kini pagbag-o sa unang kahulogan nga gigamit sa orihinal nga Farmer’s Almanac.

Ang calendar blue moons mahitabo usahay. Pero dili kini malikayan tungod sa dili pagtukma sa solar ug lunar cycles. Ang matag calendar year adunay 12 ka full lunar cyle ug 11 ka adlaw nga sobra. Ang sobra nga adlaw magdugang, busa kada duha o tulo ka tuig adunay 13 ka takdol sa Bulan (diin ang ika-13 mao ang blue moon) kasagaran sa mga tuig adunay 12 ka takdol sa Bulan aron pagsibo sa 12 ka bulan sa kalendaryo.

Dugang niini, adunay tuig nga walay takdol sa Bulan nga mahitabo sa bulan sa Pebrero diin usahay hamubo lang ang panahon sa usa ka takdol sa Bulan para sa sunod. Kini nga kahimtang gitawag og black moon, diin gahatag kini og kahigayonan sa ‘blue’ moon nga mopakita sa unang bulan o sa nagsunod nga bulan.

Kon adunay 13 ka takdol sa Bulan sa usa ka tuig, ang 12 niini adunay tradisyonal nga ngalan diin gipasibo kini sa tinuig nga panahon (ang ngalan nagdepende sa matag kultura), ug ang sobra nga takdol mao na dayon ang ginatawag nga blue moon.

Kanus-a Makita ang Blue Moon

Ang Blue Moon makita taliwala sa tuig 2004 ug 2010 base sa Calendar ug Farmer’s Almanac nga kahulogan:

Agosto 2005 – ikatulong takdol sa Bulan sulod sa upat ka panahon sa takdol

Hunyo 2007 – adunay duha ka takdol nga mahitabo kada 30^th

Mayo 2008 – ikatulong takdol sa Bulan sulod sa upat ka panahon sa takdol

Nobiyembre 2010 – ikatulong takdol sa bulan sulod sa upat ka panahon sa takdol

Panaglahi sa Time Zones

Kasagaran ang takdol matawag og ‘blue moon’ apan nagadepende kini sa atoang oras. Ang full moon dungan nga mahitabo bisan asa apan ang oras ug kalendaryo dili magkapareha.—

NB: [Alang sa imong pangutana, suhestiyon ug komento… kontaka ang tagsulat sa meitatts@yahoo.com]

Ang ordinaryong baroganan apan dili mabanggi

Bisaya
Ulalong (Enero) 9, 2008
ISIP 21 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

KADAGHANAN kanato nalimot na sa paggahin og panahon sa atong kaugalingon (bisan lang unta sa usa ka gutlo) tungod sa atong rason nga daghan kaayo kita og giatubang, sa Iningles pa, priorities nga dili mahimong atong biyaan. Apan dili ikalimod nga kining tanan natong gihinganlan puro lang mga materyal nga butang aron kita mabuhi ug manginabuhi.

Apan nakapangutana na ba kaha kita kon pila ka oras ang atong gigahin sa atong kaugalingon? Ang Diyos naghatag kanato og 24 oras ug kini kinahanglan nga gamiton sa maayo (nga diin walay usa nga molabaw ug magpaibabaw o kaha mapailadman). Tinuod, dili ko kahatag og tubag nga punting niini tungod kay nagkalahi man ang atong pagpadagan sa kinabuhi.

Matod pa sa uban, gitawag nila kini sa Latin og infinitum kay nagasimbolo man sa numero 8. Tungod kay ang 24 ka oras gibahin nga patas makatulo aron mamahimong walo. Ang walo ka oras alang sa atong trabaho; ang laing walo alang sa pagpahulay ug pagkatulog. Ug ang laing walo alang sa paghatag pagtagad sa atong Labawng Makagagahom, alang sa paghatag sa atong pasalamat sa mga grasya nga gihatag kanato ug ingon man sa patas nga pagbahin alang sa atong kaugalingon, pamilya ug higala.

Sa among panimuyo, kabahin na matag semana ang paggahin og usa ka adlaw aron paghisgot sa mga kalamboan ug kaparotan sa kinabuhi. Amo kining pagahimoon bisan asa, sa balay o kaha sa usa ka lugar nga diin haduol kami sa kabuhatan.

Usa sa among lakaw niadtong bulan sa Oktubre ning maong tuig, mao ang pagbisita sa umahan nila ni Nene ug Jun Ordinario didto sa Quinapon-an, lungsod sa Antequera, Bohol. Ang panahon niadtong tungora dili kaayo maayo kay usahay moulan dayon init. Apan kining maong panahon wala makapugong sa among pagbisita kanila.

Pagpadulong pa lang didto, dili na sayon tungod kay dangog kaayo ang da’n ug nanggimaw na ang mga bato daw gahulat lang sa pagpungil kanila. Daghan kaayong likoon ug ang agianan tungason ug bunghogon diin makapangutana ka gayod kon pila pa man diay ka pagliko-tungas-bunghog aron makaabot sa ilang umahan.

Kon lain pa lang seguro ang akong nakauban niadtong tungora, seguro kapoyon na sa pagsige og tubag sa daghan nakong pangutana. Apan bulahan kaayo ko kay mainantoson man kaayo ang akong kapikas sa paghatag og panahom sa akong mga pangutana (tungod kay sige na man siyag balik didto).

Human sa daw bawod nga dalan, miabot ra gyod mi sa among destinasyon nga mao ang umahan sa mga Ordinario. Dili gayod mapugngan nga makadayeg ka sa maong lugar. Daghan kaayong talan-awon nga imong malantaw. Ang unang misugat kanako mao ang galaray nga binhi nga gibitay sulod sa balay. Daw mga kuyabog nga nangumbabit ug anindot kaayong sud-ongon kay daghan man kini. Gikan sa mais, humay, trigo, batong ug uban pa. Kataposan nakong pagkakita niining maong talan-awon niadtong milabayng duha na ka dekada kapin. Kini panahon pa lang sa akong pagka bata kay lagi anak man ko og usa ka mag-uuma.

Ang magtiayon uban sa ilang anak nga si Ondoy ug mga pag-umangkon, kada adlaw atua sa ilang umahan aron pagtikad niini. Kon akoy pasultihon, usa sila ka modelo nga pamilya ingon man sa pagpadagan sa ilang umahan tungod kay dili man nila ibaylo ang ubang mga kalihokan kay nalambigit na man sila pag-ayo niini.

Ubang talan-awon mao ang mga mananap nga anaa sa palibot sama sa iring, iro, rabit, piso ug manok, diin ilang gikonsiderar nga duwaanan ang ilang panimalay, daw tawo nga sakop sa pamilya nga sulod-gawas lang sa panimalay – walay utlanan! Ang alibangbang nga gibutang sa net mikiay-kiay sa paglupad, daw malipayon kaming giabiabi panahon sa iyang pagpangitlog.

Sa pagsuroy-suroy nako sa umahan, dili gayod ikalimod nga makatandog kini sa atong kahiladman. Ang basang lunhaw nga dahon miabiabi pag-ayo diin makapangagho ka sa pag-ingon – ‘pagkaanindot ba gayod sa kinaiyahan.’ Gawas pa niini, ang pagsayaw sa dahon dala sa hangin usa na ka therapy sa atong hago nga mga mata ug lawas sa atong inadlaw nga buluhaton sa pagpakabuhi. Ang taghoy sa mga langgam nakahatag kanako og kahigayonan sa paghunahuna sa kaniadto. Inubanan sa nangalimyon nga baho sa bag-ong giani nga humay – mikompleto gayod sa akong paghanduraw sa umahan sa akong ginikanan.

Unsa pa kahay atong gipangita? Baboy? Sila adunay gibuhi nga baboy nga ilang gibase lang sa ordinaryong pamaagi o Natural Farming System (NFS). Aduna usab silay mga itik, coi ug tilapia nga sadya kaayong nanaglangoy-langoy sa tin-aw nilang punong.
Unsa man gayod ang nakahimo sa Ordinario Farm nga ekstra-ordinaryo? Aw, unsa pa, kini mao ang dili mabanggi nilang pagsubay sa kinaraan ug natural nga pamaagi sa panguma. Matod pa ni Jun, mapagarbohon siyang mosiyagit nga siya usa gayod ka mag-uuma sa tibuok niyang kasingkasing ug pagka tawo.

Inubanan sa iyang prinsipyo nga binase sa MASIPAG (Magsasaka at Siyentipiko para sa Pag-unlad ng Agrikultura) diin ang dedikasyon, kusog ug pagpaningkamot sa usa ka mag-uuma mohatag og usa ka malahutayon nga produkto o abot ug sibo kini sa himsog ug natural nga pamaagi. Dugang pa, mapabalik pa gayod ang karaang mga klase sa binhi nga maoy gitisok sa atong katigulangan. Ang MASIPAG diay usa ka non-governmental organization, diin usa kini ka pundok o network sa mga mag-uuma ug agriculture scientists.

Makaingon gayod ako nga ang umahan sa mga Ordinario puno sa singot ug pag-antos inubanan sa dakong pagpaningkamot ug gugma niini. Tungod kay ming-uyon man sila sa Permaculture Ethics (ang permaculture – usa ka terminolohiya nga gimugna sa duha ka Australian niadtong 1970 nga sila si Bill Mollison ug David Holmgren diin ilang gihiusa ang pulong permanent agriculture ug permanent culture) nga magahatag og usa ka luna sa kinatibuk-ang kalangkoban sa tanang butang nga magsilbing tinubdan sa malahutayong pagpanginabuhi base sa kabuhatan dili lang sa kaugalingon ug panaglahi.

Kini nga ethics nagalangkob sa: 1) pag-amuma sa kalikopan apil na niini ang buhi ug dili, mga tanom, hayop, yuta, tubig ug hangin. 2) pag-amuma sa katawhan, diin nagapakuyanap sa kakugi ug katungdanan sa palibot, langkob na niini ang kakuhaan sa mga mihuras alang sa atong kabuhian. 3) pagdumala sa limitasyon sa pagkaon ug populasyon – diin ihatag o pabayloan ang mga sobra isip paghatag sa sobrang oras, hinagoan, kuwarta, kahibalo ug kusog kun energy aron pagkuha sa usa ka tumong nga mao ang pag-amuma sa kalikopan ug katawhan.

Ang permaculture mihatag og dakong pagtagad sa batakang life ethics diin mihatag kini og dakong pagtagad ug pagtahod sa kamahinungdanon sa tanang buhing butang.

May mga higala nga magkomedya sa pag-ingon: kon gusto ka og bahalina, adunay dugos; kon mangita ka og tilapia, adunay organic nga humay ug mais; kon ganahan kag alibangbang, adunay mga buwak … apan sa kinauyokan sa kinaiya, ang mga Ordinario daghan gayod kaayog ikatanyag ug ikaalagad.

Makaingon gayod ako nga dili makompleto ang imong pagbisita sa umahan sa mga Ordinario kon dili ka makatagamtam sa usa ka baso nga bahalina. Kon ang mga kompaniya sa ilimnon ming-angkon nga ang ilang bino aged in oak barrels, ang bahalina usab sa mga Ordinario maayo kaayong gipahinog o aged underneath the holy ground (ang karaan natong igsoon — yuta). Ang sakto kaayo nga pagka aplod-lamian sa iyang bahalina nga miuyon pag-ayo sa panahon nga daw sama sa lala nga moaginod gilayon sa imong dugo aron sa pagpahupay sa katugnaw. Dili man gyod ko manginomay, apan sa pagkatilaw pa lang nako – ingog sama kalami sa usa ka red dry wine – hagtik, tanlas ug lami igo nga mopagimok sa atong utok ug kalawasan diin moresulta na unya sa bibo kaayong panagkukabildo. Whew! Mao kadtoy unang higayon diin ang akong kapikas nakasud-ong kanako nga nakainom.

Tungod lagi kay dili man estado ang panahon, dugay ming nakauli kay nag-ulan man ug nindot kaayo lantawon ang iyang binuhi nga alimukon nga nanaglumba og kaligo sa ulan. Haaaayyy! Sa maong kasinatian, nangabadbad gayod ang bug-at nga balatian nga milimin sa akong galamhan inubanan sa bag-ong mga kahibalo nga nakat-onan – diin, mahinamon na usab akong mobisita pag-usab sa ilang umahan. Sa mga Ordinario… padayon! Cheers! tatak Special-Extra-Ordinario!–

Living on Separate Lives, “DIWATA… Anak ng Tribu” – Hain Na Man Sila Karon?

Bisaya
Panglot nga Dakô (Disyembre) 26, 2007
ISIP 19 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

ANG kataposan nakong pagtan-aw ug pagkadungog sa DIWATA … Anak ng Tribu nga mipasundayag kaniadto lang tuig 2001 didto sa Bistro Tagbilaran (kanhi Zoom Disco). Sama kanako, daghan usab ang nangutana kon hain na man sila karon. Ang uban daw naglibog ug nakapangutana kon tinuod ba gayod nga dihay banda sama kanila. Tugoti nga dad-on ko kamo sa dalan sa nangaging panahon aron lang pagsubay sa makalingaw ug makapanganghang kalihokan ug sugilanon niining grupoha.

Kon maghisgot kita og mga kalihokan sama sa kongreso, organisasyon, pagpangita og pundo alang sa mga tulunghaan ug mga adunay tumong nga kalihokan, kining DIWATA anaa gayod kanunay… inyong makita. Mopasundayag sila dili lang aron sa paglingaw sa kadaghanan kondili aduna silay gibatonan nga hiniusang mga pagtan-aw alang sa kaayohan sa tanan. Sa ato pa, mikisaw ug mihimo sila og dakong kalipay ug garbo dinhi sa probinsiya sa Bohol.

Apan kinsa man gayod diay ang DIWATA… Anak ng Tribu? Unsa may ilang genre? Ug ngano man gayod nga kini may ilang gingalan sa grupo?

Ang Diwata (sa Iningles pa spirits)… Anak ng Tribu – mao ang unang ethno-reggae group sa Bohol niadtong dekada 90. Tinuod, daghan kaayong nangutana nganong sa kadaghan sa kapilian sa ngalan, kini may ilang gikauyonan? Kining maong ngalan mihatag og dakong tanghaga ug misteryo sa manan-away niadtong panahona.

Sa tinuoray, ang DIWATA wala gyod maglangkob sa ‘Anak ng Tribu’ sa sinugdan. Kining maong sumpay migitib lang panahon sa usa ka ritwal nga gihimo sa Tribu Higaonon didto sa Bukidnon, Mindanao diin ang grupo pormal nga gisagop isip mga anak ug sakop niining maong indigenous community tungod sa ilang way puas nga pagtabang pinaagi sa pagpakuyanap kon unsa kamahinungdanon ang usa ka tribu (sanglit, kitang tanan, nagsukad man niini).

Niadtong una, ang DIWATA usa lamang ka minugbo o acronym sa ngalan nila ni Django Valmores, Waway Saway ug Tatting Soliva nga pulos taga Mindanao kinsa moadto sa lainlaing lugar sa Pilipinas aron pagbaligya sa ilang mga alampat o art works ug indigenous crafts. Gawas sa pagpamaligya, kining tulo adunay tumong ug tuyo nga mao ang pagpahigmata sa atong kaliwatan nga aduna diay mga minugna nga gikan sa ato nga angay ikapanghambog sa uban.

Nahimo nila ang DIWATA didto sa San Fernando, Bukidnon diin nagtrabaho si Waway Saway sa usa ka NGO ug pormal nilang gisagop ang ngalan sa grupo didto sa UP Sunken Garden niadtong tuig 1992 diin atol sa ilang jamming session, daghan kaayo ang nakapangutana kon kinsa man sila ug nganong manganta man gyod sila panahon sa ilang exhibit ug pag-display. Apil na sa nakapangutana ang mga sakop ni Edru Abraham sa KONTRAGAPI kun Kontemporaryong Gamelang Pilipino. Busa, midayon sila pag-ingon nga sila mao ang DIWATA.

Kini silang tulo dili sama sa typical traders nga mobaligya lang sa ilang mga alampat ug indigenous crafts, tungod kay ila mang segurohon nga ang mga mamalitay bisan ang igo lang molili ug manigsusi nga maedukar kon unsa ba gayod kining nagkadaiya nilang paninda. Niini, makahibalo pa sila ug malingaw pa gayod. Dili ba pagkasuwerte?

Ang paghiduaw nila sa Bohol dili usa ka aksidente kondili tumong gayod nila ang pagbisita aron pag-apil sa tinuig nga kasaulogan sa Sandugo Trade Fair. Kini nahitabo niadtong tuig 1993. Gawas niini, ang mga kaliwat ni Tatting sa ginikanan tal man gayod nga Bol-anon, ang iyahang inahan taga Loay ug ang iyang amahan taga Antequera, busa, nakonsiderar nila ang pagduaw sa Bohol. Atol niini nga okasyon, adunay usa ka tawo nga aktibo kaayong galihok sa usa ka non-governmental organization nga si Egay Dy kinsa midapit kanila aron pag-agni nga motabang paglihok sa pagpaduso sa usa ka edukasyon mahitungod sa kalikopan ug tawhanong katungod pinaagi sa musika– isip maoy kinakusgang hinagiban nga makapadani sa katawhan ilabi na kadtong nanagpuyo sa hilit nga mga dapit.

Laktod pagkaestorya, ang unang pagsanong sa DIWATA nahitabo didto sa Larena, Siquijor niadtong 1995 kauban sa Bagong Sibol (nga gilangkoban sa batan-ong mga musikero sa Bohol diin ang ilang gidala mao ang tawag sa kinaiyahan ug kabatan-onan.)

Sa dihang midesisyon si Django nga mobalik ngadto sa Boracay (gani atua gihapon siya nagbase hangtod karon), si Tatting maoy nag-inusarang mipabilin sa Bohol tungod kay iya mang gisuhid ang dako nga hawanan sa posibilidad sa usa ka NGO isip resident artist nga naglihok pandong sa research department sa Community Awareness and Services for Ecological Concern.

Si Waway sa laing bahin, determinado usab nga mobalik sa iyang gibiyaan nga tribu nga Talaandig sa Lantapan, Bukidnon, Mindanao – human sa iyang nakat-onan nga mga pagbansay-bansay sa terra cotta, visual arts, hand-made paper making ug macrame kauban ni Tatting isip maoy pormal nga nagtudlo kaniya.

Sulod sa ikaduhang bahin sa 1996, ang Bagong Sibol nasagol sa DIWATA… Anak ng Tribu diin niining tungora ang duha ka grupo nahimo nang lig-ong usa. Ug ang ilang gituohan nga tahas nga mao ang paghatag lingaw sa katawhan misugod ug hinay-hinay nilang nasakmit ang pagdawat sa katawhan ug kabantog. Apan ang maong kalamposan wala nila makuha sa dakong kasayon tungod kay ila man gayod kining gitikad sa dugayng katuigan hangtod nahimo silang bantogan nga grupo sa ilang panahon.

Kon mahiligon ka kaayong modiskobre sa mga gig nga adunay mga tumong, nakita mo sila ug tingali apil ka sa kadaghanan nga miundak sa imong tiil, mikiay sa imong hawak ug miyango-yango sa imong ulo aron sa pagtagamtam sa ilang huni ug awit tungod kay dili man malikayan nga mopadaus-os ka ngadto sa ilang klase sa musika.

Sa Bohol, ang DIWATA maoy unang grupo nga responsable sa pagpakuyanap sa ska ug reggae beat. Tingali sila ang unang mipaduso sa gitawag sa Iningles og world music ug ingon sa sila usab ang unang grupo nga misundog dinhi sa probinsiya sa mga kanta nila ni Popong Landero, Joey Ayala, ASIN, Grupong Pendong, Kitaro, UB40, Santana, kang kanhi Bob Marley, ug kanhi John Denver.

Sa pagkatinuod, ilang nabati niadtong una nga dili maayo ang pagtan-aw sa mga manan-away kanila tungod kay kadaghanan niini supak man sa klase sa ilang kanta. Madungog nila ang nagkadaiyang panghimaraot tungod kay naanad man sila sa mga kantang rock nga sagad nilang madungog nga ipatugtog sa ubang banda, sa radyo ug makita sa TV. Ang cover songs man god nila panagsa ra kaayo matokar kay pipila ra man sad ang ganahan niini – gawas pa, ang mga musikero wala pa man madawat sa gitawag nato og mainstream artists. Apan sa ngadto-ngadto, inanay nang mingdawat ang mga Boholano sa ilang genre.

Busa, ang DIWATA wala mosikat tungod lang kay sikat man ang mga kanta nga ilang gisipra – kondili aduna usab silay ikabuga. Mirekord ug mipagawas sila og upat (4) ka indie album. Niadtong 1997, ang una nilang album nga giulohan og Buhay at Kultura (mixed genre – rock, slow rock, jazz, pop, new age ug world music) pormal nga gipagawas. Ug sa misunod nga tuig (1998), mipagawas na usab sila og usa ka EP (Extra Production) album nga giulohan og Protect the Youth, nga maoy sound track sa gipahigayon nga International Summer Youth Work Camp (ISYWC) nga gitambongan sa nagkadaiyang youth organizations sa kalibotan nga naggikan sa Ghana, Africa, Germany, USA ug Pilipinas – Bohol, Davao, Bukidnon, Leyte ug Manila. Kining maong album, sagol gihapon ang genre (pop, reggae ug world music). Girekord kining duha (2) ka album didto sa Koreana Recording Studio sa Dao District, nga gidumala ni Rainerio “Rene” Balbin isip tag-iya.

Sa kataposang bahin sa 2000, mipagawas na usab sila sa ilang unang reggae ug ska album nga giulohan og Freedom. Ug sa pagka Pebrero 2001, nag-record na usab sila sa ilang ikaupat nga album nga giulohan og Back to the Roots. Kining duha ka album officially released alang sa publiko didto sa Bistro Tagbilaran niadtong Marso 2001. Ug didto na kini nila gi-record sa Lahug, Dakbayan sa Sugbo sa may Backyard Project Recording Studio nga gipanag-iya ug gidumala ni Architect Sir Junx Muaña.

Dili gayod usa ka fairy tale ang kaagi sa DIWATA … Anak ng Tribu nga mihatag gilok ug lingaw sa mga Bol-anon. Gani, sila usab ang minghatag og dalan sa pagpaabli sa pangisip sa ubang mga banda nga mopagawas sa ilang tinagoang kahanas sa paghimo og kanta nga orihinal. Isip usa ka kabilin sa DIWATA, mihimo sila og 10-hour concert nga giulohan og “Buntagay ‘ta, Bay” niadtong 1997 didto sa Bohol Cultural Center nga giapilan sa daghang lokal nga banda sa probinsiya sa Bohol ug ang ilang gitugtog mao ang ilang orihinal nga komposisyon. Laing gitawag og breakthrough mao ang Woodstock Concert didto sa Carlos P. Garcia Complex sa Siyudad sa Tagbilaran kaniadtong 1999 nga giorganisar ni Atoy Torralba.

Apan ang mga pangutana nga maoy mobalik-balik paghasol kanato mao kini: Hain na man diay tuod sila? Nganong mingbiya man sila taliwala sa ilang kainila? Nabungkag ba sila nga maoy sagad rason nga masinati sa mga grupo? O kaha minglagwang lang sila aron pagtuman sa ilang tagsa-tagsa ka mga dalan nga gusto nilang pagasubayon aron matubag ang mga butang nga dugay nang migitik sa ilang galamhan nga gakinahanglan nga sila mismo ang mangita og pamaagi aron kini matubag? Unsa na man kaha sila karon? Unsa na may ilang kahimtang? Alang sa tanan nga gakinahanglan gayod sa daghang tubag aron matagbaw ang ilang mga kahingawa, ania ang hamubo nga kahimtang sa sakop sa DIWATA… Anak ng Tribu.

Si Webner Paul Remolador (front man, vocals ug rhythm guitars) anaa gihapon gatrabaho sa CASEC (usa ka NGO sa Bohol) – siya ang nanguna sa pagdumala sa Heifer International Project nga nagbase sa Leyte. Usahay mosalmot siya sa mga gig uban sa mga banda nga atua nagbase sa Sugbo. Dili na siya usa ka bachelor tungod kay naminyo na man siya ug karon adunay usa ka batang lalaki.

Joener Comahig (bassist ug back-up vocals), nailhan sa dagnay nga Ø.N.E., usa na karon ka minyo, adunay anak nga lalaki ug kanhi nagtrabaho sa opisina sa Couple’s for Christ sa Dakbayan sa Tagbilaran apan karong pipila ka adlaw mopatianod na ngadto sa iyang bag-o nga trabahoan ug adto na magabase sa Dakbayan sa Dumaguete.

Arcie Ybañez (rhythm ug back-up vocals), nakaapil sa grupo niadtong 2000, anaa karon kauban ni Bodoy (nga kanhi misalmot sa Pinoy Big Brother) ug sa ilang grupong Jr. Kilat.

Reigel Torrevillas (drums ug back-up vocals), malipayon nang naminyo sa iyang dugay na kaayo nga hinigugma ug kasamtangang atua sa Dubai isip nurse kauban sa ilang anak nga lalaki. Ngani, aduna pa siyay bag-o nga mga komposisyon nga makita sa iyang friendster account.

Egay Dy (hegalong {two-string-lute sa tribung T’boli} ug lyricist), kasamtangang anaa sa Candijay, Bohol – gadumala sa Institute for Continuing Non Formal Adult Education (ICONE) ug aktibo gihapon isip usa ka development worker.

Gilbert Ampoloquio (keyboardist), atua na nagbase sa lungsod sa Sierra-Bullones, Bohol kauban sa iyang asawa ug duha ka anak nga babaye. Aktibo siyang gauma base sa kinaraan kun organic ug aduna usab siyay gamay nga tindahan.

Tatting Soliva (percussionist, back-up vocals, kulintang, gong, flute, didgeridoo {Australian aboriginal musical & ritual instrument] ug uban pang indigenous instruments), usa na karon ka registered social worker apan padayon gihapon sa paglihok sa mga advocacy ug volunteer works. Siya ang nagpaluyo sa Tadiyandi (collective artist group nga nagbase sa Bohol).

Danny “dan-ax” Borbano (lead guitarist, trumpeter, composer, arranger ug ang musical director sa grupo) atua na sa kamot sa Makagagahom. Miuli siya niadtong Enero 23, 2004 sa sakit nga cancer. Panahon sa iyang lubong, gitokar ang ilang upat ka album nga diin ang tanang nanambong wala kapugong sa pagtuaw sa iyang sayong pagtaliwan.

Ang DIWATA gisuportahan usab sa nagkadaiyang artists ug mga indibidwal alang sa proseso sa pagmugna ug pag-umol kanila isip usa ka grupo. Kining mga tawhana galangkoban nila ni Engr. Elmar Batuan, Engr. Dick Torrefranca, Engr. Rex Tanudtanod, Dr. Jane Tanudtanod, Rolly Piquero, Benjie Culpa, Prof. Jose “jotrav” Travero, Mlbn. Donie Piquero, De Paz – Eddie, Kulas, Roger and Bernard, Henry Jumawid, Raul Castro, Andrew Gomez, Arnulfo “lokenz” Vergara, Glenn Dagdayan, Florante Anunciado, Lino Guzman, Rene Balbin, Tito Gambuta, Waway Saway ug Antonio Django Valmores.

Sa gikaingon sa uban, ang tanang sakop sa banda moagi gayod niining maong proseso nga adunay mohawa ug mopuli hangtod nga mabungkag. Apan ang mga membro sa Diwata … Anak ng Tribu wala moabot niini nga punto. Tungod kay aduna silay nagkalainlaing katarongan sa luyo sa ilang mga hunahuna, busa wala sila mabungkag, hinunoa, nagpuyo sila tagsa-tagsa inubanan sa ilang mga plano ug panlantaw sa ugma sa ilang kinabuhi nga sa Iningles pa, they live separate lives but joined in spirits. Nga sa ngadto-ngadto ug tingali di lang nato damhon nga magkatagbo ra ang ilang tagsa-tagsa ka mga dalan aron kita lingawon ngadto sa ilang kalibotan sa musika – basin sa paghatag dungog o tribute kang Danny o kaha alang kanatong mga nanagsunod kanila nga mahinamon nang mamati ug motan-aw sa ilang paghibalik.

Kay matod pa ni Kahlil Gibran, ang usa ka bantog nga magsusulat ug magbabalak sa Lebanon: “Music is the language of the spirit. It opens the secret of life bringing peace, abolishing strife.”

Manghinaot kita nga ang huni sa DIWATA mopatik kanunay sa atong tagsa-tagsa ka hunahuna ug dughan.—

“Anti-Christ brew” ang kape kaniadto?

Bisaya
Panglot nga Dakô (Disyembre) 12, 2007
ISIP 17 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

KITANG tanan adunay nagkalainlaing sugilanon panahon sa ting-ulan. Aduna usab kitay nagkadaiyang gimbuhaton nga diin maoy makapaugnat sa atong kusog. Apan dinhi kita magkasusama kasagaran — ang usa ka ligong nga kape. Tinuod nga daghan kaayong butang nga makapahinumdom kanato niini, apan pipila usab kanato adunay mga dili maayong kasinatian.

Matawag ako nga hinginom kaayo og kape kaniadto (tungod kay ubay-ubay man gayod ang akong matempla – ilabi na kon ting-ulan ug dili mahimong kompleto ang adlaw kon wala ang akong higala nga kape). Apan wala nako kini baleha, ngani, wala koy ikasulti nga daotan kabahin niini tungod kay nalingaw man ko kada higop ug ang akong tiyan miangay man pag-ayo.

Usa niana ka adlaw, nahibulong ko kay kalit man lang kong miundang (sa sagad nakong pagtempla sa kape) — wala koy mahikap nga rason tungod seguro nga sugo lang sa akong galamhan.

Apan kining maong pag-undang wala magpasabot nga dili na ko moinom. Ang akong buot ipasabot niini, dili na ko kanunay motempla. Kay moinom pa man ko panahon sa pamahaw ug ngani sa paniudto aron ipahumok sa bahaw nga akong balon.

Dili gayod ikalimod nga daghan kanato ang ganahan og kape. Ngani, daghan kaayong mabulokong ideya nga mosantop kanato kon adunay usa ka ligong nga kape sa atong tapad. Tungod kay matawag man nato kini nga “energy booster.” Sa laktod nga pagkaestorya, mogimaw ang nahikatulog ug gitan-ogan natong mga abilidad.

Gani mahimo mang sadya ang usa ka panagtapok kon adunay kape ug cookies sa lamesa. Ug ang tanan magbayloay na dayon og daghang kasinatian ug estorya. Makahimo kini pagpahapsay sa dagan sa kukabildo ug matawag nga kompleto na ang usa ka adlaw.
Apan nasayod ba kamo nga ang kape gidili sa mga Katolikong pari niadtong unang panahon didto sa Roma? Ila kining gidili tungod kay usa kuno ka ilimnon sa mga diyablo o sa Iningles pa ‘drink of the devil’ tungod kay ang bino nga gigamit sa holy communion sagrado man ug ang kape dili mahimong sagradong puli sa bino kay makabuang man kini o ‘it could make the mind insane’ (tungod kay ang kaparian wala pa man masayod sa epekto sa caffeine busa mihatag sila og usa ka kongklusyon ug ila kining gitawag og usa ka “anti-Christ brew.”

Tungod niini, nahimong usa ka kontrobersiyal nga ilimnon ang kape. Busa, si Pope Clement VIII niadtong 1500’s nangita og tubag niini. Iyang gitilawan ang kape kon tinuod ba gayod nga anti-Christ brew ug usa ka drink of the devil. Apan sa iyang pagtilaw, dako kaayo ang iyang kalipay, miangay siya sa kalami niini. Busa iya kining gibunyagan ug gideklarar sa publiko nga dili sala ang pag-inom sa kape. Sugod niadto, ang kape nahimo nang inadlaw nga ilimnon sa kalibotan sa mga Kristiyanos.
Laing kamatuoran sa kape nga giasoy sa coffeebeanery.com mao ang kapanahonan sa kape o ang iyang timeline. Segun sa mga asoy ug panukiduki sa mga botanist, mingtuo sila nga ang kape nagagikan sa Ethiopia ug gasugod kini isip usa ka pagkaon (isagol sa dinugmok nga berries ug animal fat), dili usa ka ilimnon. Ang unang kapeng ilimnon gi-ferment sama sa bino.

Sa mga Arabo, pabukalan nila ang hilaw nga liso sa tubig aron mahimo kining init nga ilimnon ug mingtuo ang mga negosyanteng Arabo nga ang kape nakuha nila gikan sa Ethiopia padulong sa Gulf of Eden ngadto sa Yemen pinaagi sa pantalan sa Mocha. Ngani, ang mocha usa na man karon ka flavor sa kape.

Ang kape gigamit isip puli sa bino ug gidili sa Islamic Law. Gigamit kini sa unang religious ceremonies sa wala pa ipainom sa kadaghanan. Ang mga Arabo minghimo og usa ka pamaagi sa pagpatubo sa kape sa ilang mga nursery, busa ang pagpamaligya sa kape, alang kanila, usa ka mahinungdanong buluhaton. Busa, kon kinsa man nga makit-ang gakuha o namupo niini pagasilotan sa kamatayon. Ug gituohan usab nga ang mga religious pilgrim kanhi padulong sa Mecca minghapit og kape gikan sa Egypt, Syria ug Turkey.

Hangtod nga aduna nay nakaplagang laing pagpreparar sa kape. Kini mao ang pagsangag sa liso sa kape ug pabukalan aron makahimo og usa ka yellowish drink. Niadtong 13th century, ang mga Turks mingpulbos sa gisangag nga mga liso sa kape ug gisagol nila kini sa tubig ug mga panakot (sama sa cinnamon, cardamon ug cloves) ug gipabukal aron mahimong Turkish coffee.

Aron mapadali ang paghimo sa Turkish coffee, usa ka imbensiyon ang namugna nga gitawag og Ibrik (usa ka takuri nga ang porma susama sa hour glass).

Niadtong 15th century, ang unang coffee house gibuksan didto sa Mecca ug sa Constantinople ug Damascus sa 1550s. Sa laing bahin, ang mga Venetian trader maoy unang mipagawas sa kape ngadto sa sidlakan ug sa Italy.

Sa 1616, ang mga Dutch mingkawat sa tanom nga kape gikan sa Yemen ug niadtong 1650 ang unang coffee house sa Italy naablihan, ug usab ang first English Coffee House sa Oxford diin usa ka Turkish immigrant nga ginganlan og Jacobs and mihimo niini. Didto sa London, naabli usab ang unang coffee house niadtong 1652.

Sa 1656, ang pagtanom sa kape didto sa Dutch colonies sa Ceylon ug Java misugod. Tungod kay malamboon man kaayo ang pagpananom niini, ang Java nahimo na usab nga usa ka flavor sa kape. Hangtod nga milangyab pa ang pagpamaligya sa Amsterdam. Sa 1670, ang unang coffee house sa Boston giablihan ni Dorothy Jones. Ug ang first Viennese Coffee House nga ginganlan og Blue Bottle naablihan ug ang green coffee beans nabilin human mapilde ang Austrians sa mga Turks.

Niadtong 1689 ang Café Procope sa Paris giablihan diin ang kanunay mobisita didto mao sila si Rousseau, Voltaire, Napoleon Bonaparte ug Benjamin Franklin. Mao seguro kini ang hinungdan ngano nga nadala usab sa atong katigulangan hangtod karon nga ang inilang mga tawo moinom gayod og kape.

Sa 1700s, daghan na kaayong coffee houses ang naablihan sa London diin gitala kining miabot hangtod sa 2,000 ka buok. Ingon niini kainila ang pag-inom sa kape. Alang sa inyong kasayoran, ang Lloyds of London nga karon usa na sa labing dakong insurance house sa kalibotan, nagsugod lang sa usa ka coffee house kaniadto.

Sa 1714, ang mga Dutch mingpadala sa ilang mga tanom nga kape kang King Louis XIV sa France aron iyang matilawan unsa kalami ang kape. Human sa duha ka tuig, ang mga Dutch mingdala sa ilang kape gikan sa Java ngadto sa Dutch Guyana sa South America. Ug ang kinakaraanan nga coffee shop nga hangtod karon anaa pa gihapon mao ang Café Florian sa Venice nga giablihan niadtong 1720.

Niadtong 1730, ang katawhan sa Britanya mingkuha og kape didto sa Jamaica og ang Guatemalan’s nakadawat sa ilang unang tanom nga kape sa 1750 hangtod sa 1760. Sa 1779, ang kape mikuyanap gikan sa Cuba hangtod sa Costa Rica. Ang Mexico sa laing bahin nakadawat sa ilang tanom nga kape sa tuig 1790 ug ang Hawaii kaniadtong 1825 pinaagi sa Rio de Janeiro.

Sa 1843, ang Paris nabalitaan nga misuporta og 3,000 ka coffee houses. Usa niini mao ang Café de la Paix nga hangtod karon abli lang gihapon. Niadtong 1878, ang pagpaila sa kape ngadto sa British East Asia nahitabo. Busa, ang kape pagkakaron maoy giila nga ikaduha sa oil sa tibuok kalibotan nga largest-traded commodity.

Sa kapenijuan.com, ang atong nasod gigasahan usab sa upat ka klase sa kape nga mao ang Arabica, Robusta, Excelsa ug Liberica. Didto sa Lipa unang gitanom ang kape sa atong nasod. Ug ang Dakbayan sa Amadeo, Cavite maoy giilang coffee capital sa Pilipinas.

Matod pa sa kabayancentral.com, ang world’s rarest gourmet coffee beverage makita sa Pilipinas pinaagi sa Philippine Civet Cat (Kagwang) nga mokaon sa kinahinogan nga bunga sa kape. Tungod kay dili man sila kahilisan, ang kagwang (alamid sa Tagalog) motan-og sa ilang hugaw o tai ngadto sa kalasangan diin ang mga mag-uuma maglisod na pagpanguha niini. Ang asido sa tiyan ug enzymatic action maoy mopahimo sa usa ka linaing fermentation process nga maoy mohimo sa liso sa talagsaong kape sa tibuok kalibotan (world’s rarest coffee beverage). Dili pod paulahi ang Pilipinas, di ba?

Kape. Dili ba sa pagsulti pa lang, aduna na kini intriga? Morag gikan sa laing lugar ug alang lang sa mga dato? Puyde ni, tungod kay ang kamatuoran, ang kape adunay lawom nga romantic past nga gihabolan sa misteryo ug libod-suroy. Aduna kiniy nagkadaiyang ngalan gikan sa nagkalainlaing lugar.

Gahwah ang tawag sa mga Arabo sa kape. Sa Spice Islands, ginganlan kini nila og Java. Sa Portuguese Explorers, gitawag kini nila og Café.

Gani, ang café mikatap pa gayod pag-ayo ug nahimo kining usa ka lugar tapokanan. Ug kini nagasugod sa halayo kaayong dapit sa desiyerto.

Mga ka-BISDAK, mihigop ka seguro sa unang ligong sa imong kape sa pagbasa niining maong artikulo. Manghinaot ako nga ang kalami ug ang kahumot niini modala kanimo sa imong paglawig sa panikaysikay sa kinabuhi.—

Makapahingangha nga estorya: Angels & Demons ug The Da Vinci Code ni Dan Brown

Bisaya
Panglot Nga Diyutay (Nobiyembre) 21, 2007
ISIP 15 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

DILI ko moingon nga himasa kaayo og libro apan mobasa lang ko sa mga libro nga diin makahatag kanako og kahinam ug kanang dili ko makapugong nga mobasa gayod. Tungod seguro sa kamahal na sa libro – dili na sayon pagpangita sa mga estorya nga nindot basahon. Apan kon imong ikonsiderar ang mga “book sale”, adunay mga libro didto nga maayo pa basaron. Bisan tuod og dili na maayo ang hapin apan aduna pa gihapon kitay makita nga maanindot pa gihapon susama sa bag-ong mga inimprenta.

Usa ka adlaw, sa dihang miuli ang akong bana gikan sa trabaho, akong nakita nga ang iyang cargo pants gaburot. Ako siyang gipangutana kon unsa ni. Abi nakog ang iyang inilisan nga T-shirt nga maoy iyang ginahimo… apan, mitubag siya gilayon: Secret! Naintriga ko sa iyang tubag busa ako siyang gipunayag pangutana.

Nahimong duwa namong duha nga diin ako ang motagna ug siya ang motubag. Sa kadaghan sa akong gitagna, mora na ko og gikapoy. Naluoy na seguro siya… busa iya na lang gitug-an nako. Usa diay ka libro ni Dan Brown nga ang ulohan “Angels and Demons”, dili ba makaintriga? Ang ánghel ug ang demonyo?

Busa akong gibasa ang hamubo nga bahin niini sa luyo nga panid sa libro ug dinhi akong namatyagan kon unsa kining klaseha nga libro. Nahuman na diay og basa ang akong bana busa iya kining gihatag nako aron ako na usab ang mobasa niini.
Sa sinugdanan, si Dan Brown mipahayag nga ang tanan niyang gisulat kabahin sa illuminati tinuod. Kon tan-awon nimo sa Internet, makakita ka og gagmayng sites mahitungod sa konspirasiya sa gobyerno nga gisulat sa batan-ong mga lalaki nga diin aduna silay pagtuo nga kawatan lang ni Bill Gates ang ilang mga kabibalo. Sa “Angels and Demons”, lahi kaayo, tungod kay makalingaw man kaayo ang estorya.

Ang illuminati, matod pa sa estorya, usa ka grupo sa bantogan nga mga scientist ug philospher sa panahon ni Galileo diin ang Simbahang Katoliko galimod sa siyensiya kay ang ulahi milimod man sa Diyos.

Gatosan ka tuig ang minglabay, ang professor sa religious iconology sa Harvard nga mao si Robert Langdon gihangyo nga moimbestigar kon usa ba ka simbolo sa illuminati ang gipatik sa dughan sa usa ka patay nga scientist.

Ang unang butang nga nakapahigugma nako niini nga libro mao ang kapuno o kadasok niini sa tinuod nga impormasyon. Gawas sa illuminati, adunay kasayoran mahitungod sa kinadak-ang scientific research center sa kalibotan nga mao ang CERN, mga antimatter particle, ug ang pamaagi sa Vatican sa pagpili sa ilang Santo Papa. Makapangangha gayod… Ug gusto nako kining kompirmahon sa ginagmay nga mga impormasyon sa mga sinulat ni Dan Brown. Sa libro, ang director sa CERN mihimo sa usa ka komento nga sila ang migama sa World-wide-web.

Ang sunod nga parte sa libro nga diin lami kaayo pagahisgotan mao ang debate tali sa science vs. religión.

Adunay mga tawo nga minghangyo nga gakinahanglan sila sa science kaysa makabuta nga pagtuo sa Ginoo. Aduna usay mga tawo nga ming-ingon nga ang science usa lang ka sulti-sulti og unsa ang atong gituohan; sa uban, ang science usa lang ka kamatuoran sa Ginoo ug ang iyang milagro. Ang labing hinam nga parte sa libro mao ang pagpakita sa magsusulat (Dan Brown) isip usa ka sumusunod ni Satanas kun devil’s advocate diin wala siyay kaugalingong opinyon nga iyang gipaduso.

Ug ang kataposan nakong naganahan nga gusto usab nakong ipaabot kaninyo mao ang makalingaw nga paglubag-lubag sa estorya. Aduna koy mga pangagpas kon unsa ang mamahimong hitabo apan wala akoy eksakto nga nakit-an. Ang mga tawo sa relihiyon makadani ug makapahigugma kabahin sa panginahanglan sa milagro diin dako nakong kadismaya kay adunay higayon sa libro nga wala mahitabo ang milagro.

Pagkahuman nako og basa panid sa panid, mibati ko og dakong kahinam diin gusto ko nga molaktod paghuman. Niini, akong gipangutana ang akong bana kon unsa man gayod ang unod sa libro. Iya lang kong gikataw-an ug gilayon iya kong gihagit kon pipila pa man diay ka adlaw nga ako magbasa niini. Kay siya mihinambog man pag-ingon nga nahuman niya sulod sa duha ka adlaw lang.

Pastilan! Nahagit ko. Busa akong gigahin ang tibuok nakong semana aron lang nako mahuman pagbasa ang libro.

Tungod sa positibo nga lakaw ug tubag sa “Angels and Demons” nga libro, ang publikador niini mipagula na usab og usa ka libro ni Dan Brown nga giulohan og “The Da Vinci Code” diin kini naghatag na usab kanamo og kahinam. Sa walay pagduhaduha, mingpalit gyod mi og kopya. Ug sama sa gihapon, ang akong bana maoy miuna og basa.

Mangutana ko niya panalagsa kon kinsa man ang love interest ni Robert Langdon. Kon si Vittoria Vettra ba gihapon diin makita nato ang ilang kapareson. Mitubag ang akong bana nga dili na si Vittoria ang iyang pares kondi adunay bag-o ug guwapa nga babaye nga mao si Sophie Noveu. Ug midugang pa siya pag-ingon… “makaintriga kaayo ang tuis sa estorya. Maayo na lang nga nakabasa ta og una sa Angels and Demons”.

Morag dili na ko makahulat pa. Misaka na usab ang akong pagka kuryoso. Gusto kong magkuha og laing kopya sa libro. Apan sa kamahal, akong giam-aman ang akong kaugalingon nga maghulat.

Sa akong hunahuna, mora man og wala molihok ang adlaw. Gasige kog ihap niini kay gusto na ko mobasa. Misaad ang akong bana nga makabasa na ko sa Sabado. Pag-abot sa maong adlaw, mahinamon kaayo ko nga mipakli sa mga panid niini. Ug dinhi, akong nabasa ang unang bahin nga tinuod diay gayod nga dugang makaintriga.

Usahay mohatag og ideya ang akong bana mahitungod sa libro apan kusganon akong mopakgang kaniya – nga dili magsaba (lahi sa una nga ako ang gusto nga magpaestorya kaniya) tungod kay gusto man kong ako mismo ang mohikap sa tibuok estorya.

Si Dan Brown, ang magsusulat, usa ka ngalan nga dili gayod nato malimtan. Iyang gibarogan ang iyang estilo sa pagsulat diin ang magbabasa mahinamon kaayong mopakli kada pahina. Ang iyang gigamit sama gihapon sa “Angels and Demons” nga diin iyang gipunting pagka blockbuster perfection.

Sa unang libro nga akong nabasa, si Robert Langdon gipaila isip usa ka propesor sa Harvard diin nagamaster kini sa art history and religious symbology nga, sama sa giingon sa iyang kaubang mga babaye, aduna siyay puno kaayong edukasyon bisan postura pa lang ang tan-awon. Dili ikalimod. Ang bag-ong libro mipakita kon sa unsa na usab nato higugmaon si Robert Langdon nga nagsubay sa antimatter, big-bang theory, the cult of illiminati ug ang paghadlok sa Vatican ug sa uban pang mga butang. Kining tanan usa lang ka gitawag nato og warm up para sa makabuyong nga estorya sa “The Da Vinci Code”.

Ikonsiderar ang bag-ong pasiuna sa libro nga didto gibase sa Grand Gallery of the Louvre. Kini ang klase sa libro nga mipakita nga ang gitas-on sa gallery tulo ka pilo komparar sa Washington Monument. Gisagolan pa gayod niya og usa ka Caravaggio, an albino monk and curator, nga nakigbugno sa kamatayon. Kini nga mga talan-awon naghatag kanato nga si Dan Brown makamao mopaigmat sa interes, sama sa curator nga si Jacques Saunière, nga nakigbugno usab alang sa iyang kinabuhi.

Pagpaningkamot sa painting aron moandar ang alarm system sa museum. Si Saunière milampos sa paggahin og daghang oras. Iyang nagamit ang ubang mga kinawat nga panahon – diin sa kataposan – iyang gihubo ang iyang sapot ug mihimo og usa ka lingin ug gipahiluna niya ang iyang kaugalingon sama sa pigura sa dibuho ni Leonardo da Vinci nga inila sa tibuok kalibotan nga mao ang The Vitruvian Man. Ug ang pagbiya og usa ka anagram ug Fibonacci’s famous numerical series isip timailhan para sa mamahimong tubag sa iyang misteryosong kamatayon.

Unsa man kining tanan, dili kini igo sa pagpaadto ni Langdon, nga sa pagkakaron dili niya mapugngan ang pagkaluspad sa kahikurat diin gi-describe siya sa usa ka artikulo sa magazine isip usa ka “Harrison Ford in Harris tweed.” Ang labing ulahing sinulat ni Langdon, nagpaduso og usa ka dili orihinal nga pagtan-aw sa nahimo nang religious iconography diin mitataw kini sa usa ka kontrobersiya.

Makita usab niini ang pag-apil sa usa ka cryptologist sa pagka tawo ni Sophie Noveu. Usa ka simple nga babaye nga adunay misteryo nga lahi sa mga babaye sa Harvard nga makita gilayon ang kaanyag sa hitsura ug porma niini. Bisan tuod og wala pa ipakita kon unsa ang mamahimo nilang panag-uban apan makita gayod nga adunay posibleng moturok nga gugma taliwala nila ni Robert Langdon.

Kauban ni Leonardo isip usa ka partner sa krimen, tungod kay ang iyang kinabuhi gilibotan man sa sekreto ug simbolo. Si Ginong Brown makita nga walay pili sa mga nasyonalidad. Puyde ninyo i-google: kon gusto ninyong susihon ang giimbestigar nila ni Langdon ug Agent Noveu. Makita nimo kon unsa kini kapuno sa religious conspiracy theory. Ang Priory of Sion, The Knights Templar ug ang labing kontrobersiyal nga Vatican Prelature nga gitawag og Opus Dei gipakita dinhi. Ang Divine Proportion ug ang lahi nga sex rites nga makit-an sa pelikula nga “Eyes Wide Shut” ug ang “Holy Grail”. Kon ang imong pagtuo sa “Holy Grail” usa ka baso, si Dan Brown mitataw – ug mipresentar sa lahi nga kontrobersiya sa Grail nga nahitabo panahon pa sa 19th century ni Jacques Saunière ug mao usab kini ang nakahimong kontrobersiyal sa bersiyon sa sine – nga gipugngan sa simbahan ug sa uban pang mga grupo.

Sa iyang “Angels and Demons”, ang magsusulat mipakita sa duha ka lugar diin ang nakitang ebidensiya ug ang pagtuo sa relihiyon nagkabangi. Iyang gihimo ang usa ka mabugnaw nga pagsubay niining maong teritoryo, diin ang pamaagi usa ka pagbiaybiay, apan nagpunting kini sa usa ka hagit sa mga polisiya sa Vatican. Si Sophie ug Langdon misubay sa mga butang nga maoy mosugid sa misteryo nga gitanom ni Leonardo, ug dinhi miabot kini sa makapanganghang teyoriya diin maoy magdala kanato ngadto sa “The Da Vinci Code” nga morag halos makapahidangat kanato sa kinatumyan sa kahinam. Apan sa kataposan, madala kita sa mga pangutana diin giitsa kanato ni Ginong Langdon.

Ang libro usa gayod ka makapabali-sa-liog nga gikusgon, diin ang magsusulat (Dan Brown), sa labihan kaayo kamahinamong paagi, modala kanato ngadto sa usa ka sitwasyon nga morag apil kita sa estorya. Sa laing pagkasulti, ang kada panid sa libro magdala kanato ngadto sa bung-aw; nga dili sayon agion, kon atong ikonsiderar ang gidaghanon sa mga simple nga karaang pinulongan nga mahuman gilayon. Si Sophie ug Langdon gidala ngadto sa usa ka dakong lumba, nga maoy magdala sa usa ka sitwasyon diin ang magbabasa adunay dakong kahinam nga pagabation. Alang sa ilang kabatid, ilang malikayan ang mga tawong minggukod kanila sa walay pagduhaduha.

Sa dihang gisunod sila sa usa ka modernong ekipo nga gitawag sa English og global positioning system, sama pananglit sa pagpadala sa sensor ngadto sa kuwarenta ka tiil nga bentana aron mailad ang mga nanaggukod kanila – usa kini ka smart nga pamaagi. Miresulta kinig mga komento sama pananglit sa: nahibalo ka ba kon pila ka buok ang laki nga buyog sa usa ka balay? – niining puntoha ba, mahibaloan ba nimo kon pila ka buok kini sila niining kalibotan?

Ang “The Da Vinci Code” usa ka estorya diin malingaw ka ug maapil ka sa usa ka makapabugto-sa-ginhawa nga mga panghitabo. Diin ang mga tawo nga anaa niini, adunay tagsa-tagsa ka estorya nga gisubay. Niining puntoha, si Ginong Langdon gipangutana sa iyang giabotan kon aduna ba siyay gitagoan nga bahandi nga gusto niyang tabonan. Sa tinud-anay, ang gitagoan ni Langdon mao ang iyang kamaayo mosulat diin nagadepende kini kon unsa ikaw motubay ug mosubay niini nga makapagawas gayod sa abog sa imong bangko sa kahinam.

Sa makapahinam nga kaagi nga akong nasinati sa pagbasa nako sa duha ka nobela ni Dan Brown, dili na ko makahulat pa sa pagpalit sa lain na usab niyang mga sinulat.

Alang kaninyong mga wala pa kabasa – hala, sugdi na ni ninyo ug ikaw na mismo ang moingon diri nako ug mismo sa imong kaugalingon nga tinuod gyod diay nga maayo ug kuyaw si Dan Brown modala sa iyang panulat… makapangangha gyod diay tinuod. Ug busa, dali… apil sa kalingaw sa usa ka roller-coaster twists.—

Acupuncture – a point of care indeed!

Bisaya
Bágyubágyo (Oktubre) 31, 2007
ISIP 11 TUIG 78
Ni Merrian Piquero Soliva

ANG kalit nga pag-usab sa panahon usa ka dakong kasakit kanako. Dili man sa ingon nga akong gikasilagan ang panahon kay usa man ko ka mahigugmaon sa kalikopan, ngani usa man ko sa mga tawo nga mihimo og lakang aron mapugngan ang pagkadaot niini. Nahimo kining kasakit kanako tungod kay motokar man ang akong hubak.

Ang mga hubakon nga tawo sama nako mouyon nga ang kasakit sa likod ug ang kahamubo sa pagginhawa maoy usa ka dakong daotan nga damgo alang kanamo. Apan, unsa man gayod ang hinungdan sa hubak? Miingon ang eHealthMD.com nga walay igong rason kon unsay hinungdan sa hubak. Apan nahibalo kita nga:

Ang hubak ug ginatawag sa Iningles nga allergy kon anaa na kini sa pamilya madala kini hangtod sa iyang mga kaliwatan.

Ang kabataan nga adunay allergy sa gagmay pa adunay dakong posibilidad nga makaangkon niini. Adunay mga hamtong nga gihubak na panahon sa iyang kabatan-on ug nadala kini niya hangtod karon.

Sa ubang mga indibidwal, ang hubak dili kaayo modugay kanila apan adunay uban nga mawala panahon sa ilahang kahamtong apan mobalik kini panahon sa ilang katigulangon. Ang gitawag og “respiratory infection” usahay mawala. Apan may panahon nga mobalik kini sa walay igo nga rason ug mograbe pa hinuon.

Adunay kondisyon nga ang hubak mograbe. Ug duna say motokar panahon sa nagkalainlaing bulan sa tuig. Ang hubak motumaw kon adunay sensitibong gibati ang imong baga. Usahay motokar kini kon adunay mga butang ug kalihokan nga makabikil niini. Hinuon, ang uban naanad na niini apan ang uban lahi ang reaksiyon.

Usa na niini ang gitawag nato og “allergies” nga maoy makapahubak sa tawo. Ang uban motokar tungod sa abog sa hangin, gikan sa mabug-at nga ehersisyo ug labaw sa tanan ang pag-usab-usab sa panahon. Gikan sa init, moulan. Ug gikan sa ulan, moinit.

Usa ko ka hubakon sulod na sa 32 ka tuig. Misugod kini niadtong nag-edad pa ko og 3 anyos. Niining tuiga, nakasinati ko og atake sa hubak nga hapit nako ikamatay. Didto ni nahitabo sa Bacong, Oriental Negros niadtong Marso ning maong tuig diin duna mi tulo ka adlaw nga pagbansay-bansay.

Gidala ko didto sa Silliman Medical Center sa Siyudad sa Dumaguete nga diin haduol lang sa Bacong tungod kay maglugos na man ko pagginhawa. Kapila na ko tagai og tambal… gikan sa paaso, nebulize ug bomba… wala mangepekto nako. Tungod kay sakit na man kaayo akong ulo, mora man hinuon og midako ug dili na ko makadungog… midesider ko nga mopauli sa balay sa igsoon sa akong bana.

Grabe na gyod kaayo ang akong gibati, ngani mohangak na ko pag-ayo ug di na ko kaginhawa bisan na lag pagtikang. Dili na matukib akong gibati ilabi na kon mosaka ko og hagdan. Puwerte na kahangak ug sa akong paminaw… duol na kini sa kamatayon. Hapit na ko makaihi… nga daw dili mapugngan tungod sa pagpaningkamot nga makaginhawa. Sa ikatulong adlaw, nagsabot ang akong bana ug iyang igsoon nga dad-on ko pagbalik sa ospital kay nahadlok na sila. Apan, tungod kay wala man ko moalibyo sa mga tambal, nangita sila og laing paagi.

Dugay na ko kaayo giingnan nga ang “acupuncture” usa ka maayo nga alternatibo sa pagsumpo sa hubak. Apan tungod lagi kay hadlokan kaayo ko og dagom… sige lang ko og ingon sa sunod. Niining panahona, nakakita ang akong bana ug iyang igsoon og usa ka doktor nga nag-practice og acupuncture.

Sa walay kahadlok ug pagduhaduha, misugot ko nga dad-on didto. Kini diayng hapit na ta maimpas, mawala na ang tanang kahadlok sa atong kasingkasing ug hunahuna tungod kay ang atong gusto nga kita maluwas.

Ang una nakong engkuwentro sa ‘acupunture’ pinaagi ni Dr. Rico Tabaloc, usa ka anaesthesiologist sa Dumaguete, gipahigayon alas diyes sa buntag niadtong Marso 31, 2007. Sa dihang gipasabot ko sa mga pamaagi sa acupuntura ug ang mga benepisyo niini, misurender ko nga iya na akong tupokan. Sa unang dagom nga mitusok sa akong kamot, namora ko og baloon nga mihiyos. Lami kaayo ang akong gibati, mora ko og gikuhaan og hangin ug giluagan ang akong pagginhawa. Nabati nako kon giunsa pagdagayday sa dugo sa akong kaugatan… ug ang akong gibati nga dili matukib… mihinay-hinay pagkawala.

Ug daw adunay hunghong nga akong nabati nga kon wala lang diay ko daoga sa akong kahadlok, dugay na tingali kong naayo sa akong hubak tungod kay duna man koy nailhan nga nag-practice sa acupuncture. Sa laktod nga pagkaestorya, naayo ang akong gibati.

Sa dihang ming-uli na mi sa Bohol, ang akong bana ug ako nangita og pamaagi nga makabalik didto sa Dumaguete aron maregular ang session nako sa acupuncture. Tungod lagi kay limitado man ta sa pinansiyal, nakabalik ko didto og kas-a apan wala si Dr. Tabaloc kay didto man siya sa Cebu.

Sa gasuroy-suroy mi sa Bohol Quality Mall – usa ka dakong tindahan sa Bohol, duna mi nakita nga clinic nga ginganlan og Medica Bohol. Naengganyo mi sa iyang ngalan, busa among gitan-aw ang mga serbisyo nga gihanyag niini. Morag naibtan mi og tunok sa pagkabasa… nga aduna na diay mag-acupuncture sa Bohol ug aduna pa kini clinic. Dihay numero nga makontak… amo kining gikopya ug gikontak. Mitubag sab gilayon ang mananambal nga si Dr. Jefferson Huan Ong, usa ka doktor sa medisina ug miadto sa China sulod sa katuigan aron lang pag-eskuyla ug paghanas sa iyang kaugalingon diha sa acupuncture.

Misugod ang among acupuncture session ni Dr. Ong. Buotan kaayo siya nga doktor ug maanindot ikaestorya diin kon giunsa niya pagdumala ang iyang mga pasyente, usa na kini ka therapy alang kanako. Sa iyang paggawas ginamit kining gitawag og Traditional Chinese Medicine through acupuncture… daghan kaayo ang nalipay.
Busa, kadtong wala pa makasulay niini, bisitahi si Dr. Ong sa iyang klinika nga nahimutang karon sa ikaduhang andana sa BQ Mall. Dili na kini Medica Bohol kondili pangita-a ang “A Point of Care Clinic” diin andam si Dr. Needle motubag sa inyong mga pangutana kabahin sa balatian ug unsay matabang sa acupuncture diha kaninyo.
Dili ko mosulat niining maong artikulo kon wala ko makasinati niini sa personal. Wala may mawala kanato kon kita mosuway inubanan sa pag-ampo sa Labawng Makagagahom.

Unsa ang acupuncture?
Sa karaang tinuohan sa Chinese, adunay usa ka dakong kinabuhi sa mga enerhiya nga gitawag og Chi o Oi nga makita sa tanang buhi nga butang. Kining maong enerhiya maoy mosubay sa atong tibuok lawas pinaagi sa kaugalingong agianan niini nga gitawag nato og “meridians”. Kon ang enerhiya adunay kagawasan sa pagsubay niining maong meridians, ang kabaskog ug kapiskay sa panglawas magpadayon. Apan kon kini mabarahan, ang atong sistima dili na hapsayng mopadagan sa enerhiya ug niini aduna na tay bation nga sakit. Hunahunaa ang sapa nga gabaha ug maoy hinungdan sa kalamidad o ang elektrisidad nga ga-short circuit nga maoy hinungdan sa pagkawala sa sugang dagitabnon… dili ba kini makahasol pag-ayo? Ang acupuncture molihok pinaagi sa gitawag og “re-program” ug pagpabalik sa normal nga paglihok niini pinaagi sa paghikap sa mga puntos sa “meridians” aron ang “Chi” nga enerhiya gawasnon nang molihok sa atong tibuok lawas.— (http://www.acupunture.com/)