Sayod ang kadaghanan nga ang mga bayanihong kalihokan ug kontribusyon dili kini makita ug mapasidunggan kon ang tawo nga hingtungdan buhi pa. Apan, angayan ug makataronganon unta nga pasidunggan ang buhi pa aron iyang personal nga mabati ug makita ang mga pasidungog alang kaniya ug iya kining maangkon pag-ayo.

Kining maong artikulo mohatag pasidungog alang sa among higala nga matawag nang haligi sa natad sa diyandi kon arte sa pulo sa Mindanao. Ang tawo nga akong gipunting mao si Pennessencio Capul Estarte nga ilado sa iyang mga estudyante, kauban, kapanahon ug talirongan, higala ug mga kaila isip “Nonoy.”

Si Nonoy, ang Assistant Curator sa Xavier University-Ateneo de Cagayan Museum, maoy nagpaluyo nianang dagko kaayong murals o pinintal sa bungbong ug paintings nga makita sa agianan ug hagdanan mismo sa museum.

Siya mao ang nagpasiugda ug pangulo sa Oro Arts Guild ug Sibay Creative Space. Gawas pa niini, dili na maihap sa tudlo sa kamot ug tiil ang iyang mga obra.

Si Nonoy naila nga yano, maligdong ug maaghop nga maoy iyang ikapasigarbo sa kadaghanan. Kining maong gamay, ubanon nga tadiyandi, misamot kailado sa iyang kamaabiabihon diin ang usa ka ligong o tasa sa kape igo na kining mopalapad sa kukabildo sa hisgutanang arts, diin giisip siyang inspirasyon sa kadaghanan – diha sa iyang katalirungan o sa kabatan-onang tadiyandi nga miusisa sa halapad nga natad sa arte.

ANG IYANG KAGIKAN

Si Nonoy, natawo niadtong Agosto 1, 1950 sa lungsod sa Alicia, Zamboanga del Sur. Sa panuigon nga duha ka tuig, nasakit si Nonoy. Agi lang kini sa wala mabantayi nga pagkatagak niini – diin tungod sa kadagha’g buhat sa iyang inahan sa panimalay, wala na siya maalinggati. Bisan og gitambalan na siya sa professional doctor ug quack doctor kon albularyo – ang bukol sa iyang dughan mipadayon sa pagtubo nga miresulta sa pagkunhod sa iyang gitas-on.

Apan ang mao niyang kahimtang wala makababag kang Nonoy – hinuon, miporsegir siya ug nagtubo sama sa normal nga kabataan ug dako ang pangandoy nga magmalampuson sa unahan.

Ang iyang inahan nga si Inocencia Capul, usa ka isog nga babaye. Siya ang mihimo sa pagdisiplina sa iyang kabataan tungod kay wala man siya’y laing gimithi kondili ang ilang kaayohan. Isip usa ka tim-os nga inahan, siya ang giisip nga unang magtutudlo sa iyang mga anak. Sa linghod pa nga panuigon gitudloan niya sila sa pagbasa, pag-ihap ug mga maayong gawi.

Ang iyang amahan, si Celestino Estarte, maoy sukwahi sa iyang inahan. Kon sa iningles pa “opposite indeed attracts.” Gikonsiderar siya ni Nonoy nga maoy tuboran sa iyang abilidad sa arte. Ang unang mugna sa arte nga nakita ni Nonoy mao ang paghimo o pagdibuho sa iyang amahan og usa ka baruto. Ang gera niadtong WWII maoy usa ka hinagiban sa iyang amahan nga magpunay og dibuho og usa ka baruto tungod kay panahon sa gubat, ang pamilya sa iyang amahan mikagiw man paingon sa Mindanao gikan sa isla sa Bohol pinaagi lang sa pagsakay sa usa ka baruto.

Sa pagtamak sa pamilya sa iyang amahan sa yuta sa Mindanao, mipiho ug mihukom ang iyang apohan nga lalaki sa pag-usab sa ilang bansagon gikan sa Ertorpe ngadto sa Estarte. Tungod kay kanunay man sila biaybiayon sa mga silingan nga kaliwat og buang tungod kay ang pulong nga torpe nagkahulogan man kini sa Espanyol og buang.

UNANG DIBUHO

Sa bukid, ang labing bililhong butang sa usa ka pamilya mao ang posporo – tungod kay kini mohatag man og kalayo aron moluto sa pagkaon ug mohatag kalamdag sa panimalay alang sa mga lampara panahon sa kagabhion.

Ang inilang posporo niadtong panahona nga hangtud karon anaa pa sa mga tindahan mao ang hulagway ni Dr. Jose Rizal, ang atong nasudnong bayani. Sa dihang, nakakupot og usa ka posporo si Nonoy, iyang gidibuho ang hulagway ni Rizal – nga diin maoy iyang giisip nga una niyang suway sa pagdibuho.

Hangtud nga mipadayon siya sa pagdibuho tungod kay alang kaniya ang arts usa ka propesyon nga gakinahanglan sa dakong dedikasyon ug kinasingkasing nga pagbansay niini. Iyang giisip nga unang dibuho mao ang pag-drawing ug pag-painting sa mga bag-ong mugna nga jeepneys ug ferris wheel. Mga arko nga nag-abiabi sa mga bisita panahon sa pista ug ingon man mga posters panahon sa piniliay.

ANG PAGLAWIG SA DAKONG HAWANAN SA ARTE

Niadtong tuing 1970, ang Peace Corps Volunteer, uso kaayo sa atong nasud nga Pilipinas. Adunay usa niini nga nadestino sa tunghaan ni Nonoy sa Zamboanga del Sur, ug usa ka tadiyandi. Tungod kay nailhan na man si Nonoy niadtong tungora nga nagbansay sa arte – nahimo silang managhigala. Ang Peace Corps Volunteer maoy nagtudlo ni Nonoy kon unsaon pagsagol sa mga bulok gamit ang enamel o house paints.

Human sa iyang pagtuon sa high school, mitrabaho si Nonoy sa ilang simbahan sa Buog, Zamboanga del Sur nga karon Zamboanga Sibugay na. Ang iyang tahas mao ang pag-organisar sa mga pagbansay-bansay alang sa mga kabatan-onan diin nahimo na kini niyang bokasyon hangtud karon nga mao ang paghatag sa extension services.

Sa iyang pagpanerbisyo sa simbahan, naila niya si Fr. Amancio Borja, ang kora paruko diin maoy nahimong taytayan sa panag-ila nila ni Father Francisco Demetriou, ang kanhi Pangulo sa Xavier University-Ateneo de Cagayan. Tungod kay nahinangop pag-ayo ang pari sa kahanas ug kabuotan ni Nonoy, iyang giagni kini sa pagtrabaho sa naasoy’ng tulonghaan ug misugod siya sa tuig 1978.

Ang iyang gimbuhaton sa XU-Museum mao ang paglimpyo sa palibot niini sa wala pa moabot ang nga illustration arts nga kabahin sa iyang katungdanan. Tungod sa pag-abag ni Albert Vamenta, ang assistant curator sa XU-Museum, mikaplag si Nonoy sa halapad nga kalibutan sa arte nga diin wala kini kinitoban.

Matud pa ni Nonoy, “Art is not a matter of skills, concept or idea, it is a matter of substance.” Ug garbo kaayo niyang giangkon nga ang iyang mga obra lahi sa uban tungod kay dili man kini ang gitawag og typical decorative kind of work, kundili adunay kalambigitang kulturanhon ug makasaysayan.”

Gawas sa mga dibuho, si Nonoy aktibo usab sa extension works diin mihimo siya sa pag-adto ug pagkat-on sa kultura sa Mindanao pinaagi sa pagpuyo gayod – sama sa mga lumad nga anaa sa Bukidnon ug ang komunidad sa mga Subanen.

Dugang pa ni Nonoy, ang mga butang ug mithi nga naingon siya niana karon mao ang iyang pagpanglimbasog sa kinabuhi. Ang iyang kasinatian sa unibersidad – misilbi nga usa ka ganghaan sa kahigayonan. Natawo man siya sa Zamboanga apan ang unod sa dakbayan sa Cagayan de Oro.

Ang pagdumili sa pagtudlo sa akong kahibalo ngadto sa mga tawo nga nagkinahanglan – lisud kaayo. Busa, ang paghatag kanila sa akong panahom ug panahon – usa na ka gasa ug maangkon na nako nga dakong kalamposan.

Tingali ang akong panaw mao ang pagdibuho – ang mga tawong suod kanako, mga tadiyandi usab sa ilang kaugalingong paningkamot ug dako kaayo ang ilang tabang kon unsa na ako karon, pulong pa ni Nonoy.

Tinuod gayod nga bisan unsa pay imong naabtan kon dili kita molantaw kon diin kita gikan – wala kini bili – tungod kay kita nahimong malamboon pinaagi usab sa mga tawo nga atong nahimamat sa atong tagsa-tagsa ka dalan.

Ug siya si Pennessencio “Nonoy” Capul Estarte – ang tawong angayan tagaan sa dakong pasigarbo tungod sa iyang nahatag sa mga tawo nga duol kaniya ug sa natad sa visual arts.

Daghan na ang minggitib karon nga merkado alang sa mga produkto. Ilabina sa mga nagkalain-laing matang nga gimugna sa dagkong mga manufacturers ug producers. Bisan asa ka paingon nga eskinita o kaha sa dagkong tindahan ug mga malls, halos pareha lang tanan ang ilang gibaligya. Depende na kini kon kinsa ang mayo mipahigayon sa ilang tindahan aron dugokon sa mga mamalitay.

Apan ang mga produkto ug mugna sa mga gagmay’ng magpapatigayon, mga organisasyon sa mga kababayen-an, mag-uuma, mangingisda o kaha sa mga batan-ong wala magtungha – wala gayod kini hingkit-e nga dako kaayo ang potential market niini.

Hinuon adunay mga tindahan o dagkong magpapatigayong ang mikonsiderar niini, apan, dili gayod kini makit-an tungod kay mupasulabi man ang mga produkto nga hing-angdan na sa kadagahanan.

Sa probinsya sa Bohol pagka karon adunay usa ka tindahan nga maoy misapupo sa mga produkto sa atong mga mag-uuma, kababayen-an, mangingisda ug mga kabatan-onan nga wala magtungha. Ug sa ubang mga organisasyon nga adunay mga proyekto nga gidumala sa mga Non Government Organization, Cooperatiba ug uban pang mga gagmay’ng hugpong sa katilingban.

Ang Fair Trade Shop

Kining maong tindahan mitawag sa kabag-ohan sa pamaagi sa pagpamalit sa mga Bol-anon. Pinaagi sa partnership sa Advocate of Philippine Fair Trade, Inc. (APFTI), Bol-anon United Sectors Working for the Advancement of Community Concerns Incorporated (BUSWACC Inc.) ug Peace and Equity Foundation, Inc. (PEF) nahimo ang dugay nang gidamgo nga mao ang pagbutang og usa ka dapit aron mopakita ug mobaligya sa mga gitawag nato’g fair trade products dinhi mismo sa probinsya sa Bohol.

Ang Fair Trade Shop giablihan niadtong Hulyo 23, 2010 nga anaa nahimutang sa door 1 SUM Building, 29 San Jose Street, Cogon District ning dakbayan sa Tagbilaran. Ug gilaoman kini nga maoy mopakuyanap nga adunay mga produkto nga mugna sa fair trade sa atong nasud diin mao kini magsuporta ug muabag sa atong mga Filipinino producers nga nag-practice sa Fair Trade.

Daghang mga produkto ang gibaligya niining “Fair Trade Shop” sama sa himsog nga produkto sa Bohol pananglitan presko ug inasinan nga oysters, cookies, ube polvoron, ube powder, organic rice (ProFarmS), binagol nga asin, muscovado nga asukal ug mga dekalidad nga mga craft products sama sa bag, hapin sa lamesa kon table runners, decorative shells, handmade paper, ug baskets ginama mismo sa mga kamot sa mga Bol-anon.

Buot ipasabot niini, tanang dekalidad nga produkto gikan sa fashion accessories, home decors, mga pagkaton — nga gikan sa laing dapit sa nasud, mapalit sa maong tindahan.

Matod pa sa gituohan nila nga slogan: “Don’t just buy, BUY JUST!” bout ipasabot, dili lang kay mipalit ka kondili mipalit ka nga matarunganon.

Ang naka-unique sa Fair Trade Shop

Bisan tuod og ang panagway sa tindahan susama lang sa mga tindahan nga atong makita sa kadaplinan sa dalan – kundili mihatag siya og kabililhon sa mga gagmay’ng hugpong sa mga katawhan nga mihimo sa ilang makatarunganon nga mga produkto ug labaw sa tanan mihatag sila og luna aron pag-practice sa usa ka socially conscious ug responsableng pagpamaligya – diin ang sangputanan niini, mao ang pagtabang sa pagpalambo sa mga gagmay’ng producers.

Pinaagi sa makanunayon natong pagsuporta pinaagi sa pagpamalit sa ilang mga produkto – ang mga gagmay’ng producers makapadayon sa ilang nasugdan nga gimbuhaton aron mahatagan nila og igong gimbug-aton ang paghatag og makaangayon nga suholan sa mga trabahante ug ma-assure pa nga luwas ang ilang gi-practice nga labor diin walay katungod sa kabataan, kababayen-an ug mamumuo nga giyatakan.

Ug sa mga mamalitay, makaseguro usab sila nga ang napalit nilang produkto sa Fair Trade Shop luwas sa kakuyaw sa lawas tungod kay organic man ang mga sangkap niini – diin ang mga raw materials nga gigamit – ilang abot ug anaa lang sa atong mga palibot. Diin, dili mohatag kadaot sa kadaghanan, hinoon, mupahiluna sa atoang mga gipanginahanglan.

Bohol Fair Trade Shop

Ang Fair Trade Shop sa Bohol, maoy ika-upat nga nabuksan ug natali sa Fair Trade Shop Philippines network. Kini misunod sa unang nabuksan sa Cebu City nga anaa nahimutang sa 102 Jose R. Martinez Building, Osmeña Boulevard duol sa Maybank nga bukas gikan sa Lunes hangtod Sabado sa may alas 9 sa buntag hangtud sa alas 7 sa gabii, ug sa dakbayan sa Cagayan de Oro, anaa mahimutang sa Door 108 Ground Floor, de Leon Plaza Building sa may eskina Yacapin corner Velez, nga abli gikan sa Lunes hangtud sa Biyernes sa may alas 7 sa buntag hangtod sa alas 6 sa hapon. Samtang, ang sa dakbayan sa Naga, anaa nahimutang sa 4^th Level, Nagaland E-Mall, abli gikan sa Lunes hangtud sa Sabado sa may alas 10 sa buntag hangtud alas 8 sa gabii. Ug sa Bohol, abli kini gikan sa Lunes hangtud sa Sabado sa may alas 8:30 sa buntag hangtud sa alas 5:30 sa hapon.

Gilauman nga aduna pay laing upat ka fair trade shops nga paga-ablihan karong tuiga, mahilakip na niini ang sa Metro Manila.

Sa hilisgotang organiko, daghan na kaayo’ng mga pangalan sa tawo ug organisasyon nga nahilambigit niini. Ilabina kay mao na kini karon ang gitagaan og dako nga pagtagad tungod sa kadaghang kaayohan nga mahatag sa lawas ug kalikopan.

Ang organikong panguma sa Bohol dili na kini bag-o alang sa atong mga mag-uuma ug mga konsomidor tungod kay niadtong Hunyo 16, 2003 mi-deklarar ang Sangguniang Panlalawigan sa usa ka Resolusyon 2003-235 isip Bohol Free of GMO alang sa pagprotehir sa kalikopan ug luwas sa kakuyaw ang panglawas sa mga Bol-anon. Kining maong resolusyon gidasunan usab ubos sa Provincial Ordinance 2003-010: Safeguard Against GMOs (Genetically Modified Organisms).

Tungod sa kasayoran nga nakuha sa mga Bol-anon – daghan ang nagpangutana ug nagpangita kon asa man sila makapalit og organikong bugas diin, mao man gayod kini ang unang pangitaon labina kay mao kini ang atong gikaon.

Ang Carmen Samahang Nayon Multi-Purpose Cooperative (CSNMPC) misanong niining maong hagit sa katawhan. Apan dili usab kini nila mahimo kon wala ang pag-abag sa mga membrong organisasyon sa ProFarmS (Poverty Reduction through Organic Farming System) – tulo ka tuig nga proyekto sa Bohol ubos sa FOCAS 3 kon Focus Community Assistance Scheme – isip Malungtarong Pagpanguma alang sa kasigurohan sa pagkaon ug seguridad sa kinitaaan diin kining maong proyekto tinambayayongan sa daghang organisasyon kauban ang Pangagamhanang Probinsiyal ubos sa kanhi Gobernador Erico Aumentado ug sa Australian Agency for International Development – Philippines Australia Community Assistance Program (AusAID-PACAP).

Ang Carmen Samahang Nayon Multi-purpose Cooperative (CSNMPC), usa ka farmer-based nga kooperatiba nga natukod ug narehistro sa Cooperative Development Authority (CDA) kaniadtong Mayo 29, 1990 nga dunay Confirmation No. R-VII F-292. Kining maong organisasyon namugna kini isip pagsanong sa kanhing pangagamhanan ni Pres. Ferdinand E. Marcos, ubos sa pagdumala sa Ministry of Agriculture, Municipal Agriculture Office of Carmen, Bohol.

Niadtong September 14, 1989, nahimo kining Carmen Samahang Nayon Multi-Purpose Cooperative. Nga adunay 25 ka incorporators, 15 ka Board of Directors. Mihatag og serbisyo sa 29 ka barangay sa Carmen diin ang paghatag sa loan o pagpahulam alang sa abuno ang una nilang gipakuyanap sa mga mag-uuma.

Apan tungod sa daghang mga hangyo mipalapad pa ang CSNMPC sa ilang paghatag serbisyo niining mga silingang lungsod sama sa Batuan, Bilar, Sierra Bullones, Pilar, Alicia, Dagohoy, San Miguel ug Sagbayan.

Alang sa Organic Rice sa Bohol, “PROFarmS” gilayon ang mo-rehistro sa huna-huna sa tawo. Tungod kay kini man ang makita sa mga nag-unang shopping market ug mall sa probinsya.

Kining gitawag nato og organically-grown rice mao na kini mibantiog nga produkto nga gigaling ug gipang-apod apod sa Carmen Samahang Nayon Multi-Purpose Cooperative (CSNMPC).

Gawas sa pagbaligya sa organikong bugas, ang CSNMPC mihimo og lig-ong pagtambayayong sa dili moubos 14 ka business establishments sa Bohol sama sa mga hotel ug resort sa Tagbilaran ug Panglao Island.

Ang PROFarmS nga organically grown rice mapalit sa 1, 2 ug 5 ka kilos diin adunay mga variety nga black, red, brown ug puti nga bulok diin ang kantidad mokabat sa P39 hangtod P50 alang sa polished or unpolished nga makuha sa Bohol Quality Mall ug ubang display centers nga anaa mahamutang sa probinsya.

Dili kalikayan nga daghan ang mga pangutana kon unsa ka segurado nga organiko ang bugas sa ProFarmS nga diin giapod-apod sa CSNMPC. Alang sa kasayoran sa tanan, makagamit lang og usa ka tatak “organic” sa merkado kon kini nakaagi sa giingon og “third party certification.”

Ang CSNMPC misunod sa “second party certification system” nga gi-desinyo sa organic agriculture movement sa Bohol diin gi-presentahan sa hugpong sa BISAD (Bohol Initiators of Sustainable Agriculture for Development, Inc. – usa ka network sa Non-Government Organizations (NGOs), Government Organizations (GOs), People’s Organizations (POs), National Government Agencies (NGAs) ug private farm operators, ug cooperators) nga misanong sa standards sa International Federation of Organic Agriculture Movement (IFOAM).

Sa Bohol, ang organic agriculture movement adunay 33 ka standards alang sa mga pananom ug nahimo kini karong 117 standards nga milangkob na sa mga kahayopan ug poultry production ug processing.

Kini maoy usa ka pagseguro nga ang produkto usa ka lintunganay nga abot sa mga organic farming practitioners nga misanong sa Bohol Internal Guarantee System kon BIGS. Kini isip pagseguro sa standard ug kalidad ang CSNMPC adunay organic inspectors nga mopakisusi sa mga umahan ug produkto aron maseguro nga organiko gayod ang maong produkto nga itumod sa tiyanggi.

Ang mga mag-uuma usab nagbinantayon sa ilang tagsa-tagsa ka produksyon ug gilayon molantaw pud sa ubang mag-uuma aron ang mabaligya sa merkado ug moabot sa atong mga talad kan-anan tiunay gayod nga luwas sa pestisidyo ug abuno nga makahilo.

Kining maong lakang, usa ka konkretong sumbanan nga ang usa ka rural-based organization nga gilangkuban sa mga gagmay’ng mag-uuma kon magkahugpong mohatod ug kaayohan ug kahapsayan sa atong nasud diin himsog ug luwas sa kadaot ug buhong ang kita.

Daghan kaayo ang nahatag nga kontribusyon si Errol sa natad sa arte. Dili na kini maihap sa tudlo tungod kay aktibo siya kaayo ilabina kon hisgutanang adbokasiya gawas pa sa mga nagkadaiyang pasundayag sa alampat o art exhibits nga iyang nahimo ug nasalmutan.

Ang pinakadako niya nga kadaugan mao ang pagdawat niya isip unang recipient sa National Commission for Culture and the Arts (NCCA) grant nga giulohan: “Layag: Contemporary Artist Residency Program” didto sa Angono, Rizal niadtong 2006 ug nahimong usa sa mananaog sa Philippine Art Awards (PAA) 2008 isip usa sa Juror’s Choice Award of Merit, diin miadto sila sa Hanoi, Vietnam isip ganti.

Ilhon ta si Errol, ang kalma, masinabuton, mahigalaon ug bangason

Natawo niadtong December 21, 1976 sa dakbayan sa Valancia probinsiya sa Bukidnon. Saysay pa niya, dili matukib ang iyang bation panahon nga ang iyang amahan kanunay mangutana kaniya kon unsa ba gayod ang iyang makuha sa kanunay niyang pagdibuho.

Mikuha sa kursong Architecture apan tungod sa iyang gugma sa pagguhit, wala kini matapos ni Errol. Niini, mi-desisyon siya nga tungod sa inspirasyon ug gugma sa pagguhit, mao na kini ang punting sa iyang kinabuhi.

Si Errol mi-proklamar nga usa ka fulltime artist ug tungod niini nahimo siyang pinaka-unang recipient sa National Commission for Culture and the Arts (NCCA) grant nga nag-ulohan kini og “Layag: Contemporary Artist Residency Program.”

Adunay lahi nga hilig si Errol sa wala pa siya mahimong usa ka tadiyandi. Gusto niyang mahimong usa ka automotive mechanic tungod kay panahon sa iyang elementarya mahilig na siyang mamunit ug magtigum sa metal scraps aron iya kining mahimong dulaan sama sa sakyanan ug pusil. Damgo na gayod ni Errol ang pagmugna sa iyang kaugalingong sakyanan ug pusil ginamit ang mga biya nang mga materyales.

Migitib kaniya ang gugma sa alampat kon arts sa dihang nagtungha pa lamang siya sa ika-upat nga grado sa primarya. Ang una niyang mugna nga dibuho na-inspire kini sa cartoon series nga inila sa iyang panahon.


Sa dihang nakita kini sa iyang magtutudlo, giingnan siya nga maghimo og lain aron iplastar pagbutang didto sa bulletin board. Hangtud sa pag-abot niya sa high school, ‘portrait’ na ang iyang giganahan ug diha na nagsugod ang iyang pakisusi ug pagtuki sa halapad nga kalibutan sa visual arts. Ang una niyang portrait mao ang dagway ni Kristo Hesus nga diin iya kining gibutang sa ilang ganghaan sa ilang balay.

Misamot ang iyang inspirasyon sa dihang nakita niya ang mga visual artists sa Cagayan de Oro nga nagmugna sa ilang obra sa malls.

Sa mipanuigon siya og 20 niadtong tuig 1996, miapil si Errol sa unang higayon sa usa ka group art exhibit nga gimugna sa Oro Art Guild nga gipangunahan nila ni Nonoy Estarte, Bet Vamenta, Rey Bollozos, Carlos Arce, Vic Embate, Jing Manalo ug Jericho Valjusto “jake” Vamenta nga maoy nagsilbi niyang mga magtutudlo o mentors.

Sa tuig 2003, usa si Errol sa founding member sa SIBAY Art Space nga diin misilbi kini isip tapukanan sa mga nagkadaiyang visiting artists ug nagkalain-laing art forms sama sa art exhibits, workshops, meetings, programa sa pagtuon ug pagtudlo.

Ang iyang mga kauban niini mao sila si Nonoy Estarte, Gener Loong, Nick Aca, Mike Bacol-Lagos, Oca Floreindo ug Marlon Bollozos.

Niadtong tuig 2006, si Errol kauban sa iyang mga higala mimugna na usab og usa ka grupo nga mao ang Red Lambago Artists Collective, usa ka multi-media group nga nagpakita sa nagkadaiyang pagbutyag sa alampat o art expressions sama sa balak, teyatro ug awit inubanan sa mga hulagway, kinulit ug pinintalan nga diin maoy nag-una nga talan-awon sa arte sa alampat.

Kasamtangang anaa sa iyang lagkaw karon si Errol nga anaa nahamutang sa Trinitas, Bogo sa dakbayan sa Cagayan de Oro ug padayon sa iyang gugma sa diyandi ug sa iyang nasugdang adbokasiya diin mao kini iyang giasawa tungod kay wala pa man niya mahibalag ang gusto niyang makauban hangtud sa kahangturan.

Si Errol Pacheco Balcos usa ka tinuod nga tadiyandi nga sa kanunay ang iyang mga tiil nakatunob sa yuta ug sa simentadong katilingban kauban sa iyang mga mugnang arte nga natuhog sa kasinatian sa kinabuhi, pagpakabuhi ug ang magpabiling buhi sa ngalan sa gugma sa alampat.

photo courtesy of Errol Pacheco Balcos

Ug bisan tuod sa kapiot sa panahon, nagpanguhit na gayod ang akong galamhan nga isulat ang iyang kaagi aron makahatag kadasig natong tanan.

Dili ako malimot sa iyang mga nakab-ot tungod kay kon makapanahon ako sa paglantaw sa akong facebook (diin, mao na kini gihatagan og dako’ng gimbug-aton sa atong mga kabataan lakip na kitang  mga hamtong, tungod nga aduna man sad kitay makuha nga positibo niini) – makita nako ang iyang daghan na kaayong mga naabot.

Ang akong gihisgotan mao ang pagsaysay sa kaagi ni Bernadette De Los Santos nga taga Baao, Camarines Sur. Nagkaila kami ni Bidibidi (iyang dagnay) panahon sa usa ka nasudnong tigum sa Rural Based Organizations (RBO) nga gipasiugdahan sa Department of Agriculture through the Agricultural Training Institute (DA-ATI) niadtong Mayo 18-21, 2009 didto sa Bohol Tropics Resort sa dakbayan sa Tagbilaran probinsya sa Bohol tungod kay usa man siya ka awardee isip Outstanding Rural Women Achiever 2008 sa Rehiyon 5.

Si Bidibidi dili tiaw nga mag-uuma tungod kay nahuman siya sa kursong Business Management sa Ateneo de Manila University niadtong 1984. Nagtrabaho sa usa ka pharmaceutical company. Ug tungod kay gugma man niya ang pagtudlo, mikuha siya og lain nga kurso nga mao ang Elementary Education diin nakatudlo siya sulod sa tulo ka tuig sa Woodrose sa Ayala Alabang.

Miadto siya sa United Kingdom aron sa pagtrabaho sa hamubong panahon. Apan kay aduna man siya’y gipangita, miadto na usab siya sa Tinipong Nasud ug didto siya mikuha sa pasulit sa teachers board sa California ug Oregon.

Ug tungod kay aduna pa man siya’y laing tinguha nga miagni kaniya busa iyang gisuwayan ang pagdibuho ug nahimo niya kining usa ka hobby nga mao ang water color painting. Tungod kay iya man kining giseryoso, nakamugna siya og usa ka exhibit o pasundayag diin ang iyang obra didto gimuntar sa Walter Lee Avery Gallery sa Seattle City, Monterey California, usa ka kadaugan dili lamang sa mga Pilipino kun dili usa usab ka talagsaong kahigayonan nga nagtagamtaman sa iyang kinabuhi.

Sa didto pa siya sa US, mibisita siya ug milantaw sa kalapad sa agricultural farms didto sa Salinas California diin mao kini gitawag ug gikonsiderar nga “salad bowl” sa Amerika. Natandog siya unsa ka nindot ang produksyon gamit ang mga tag-as nang mekanismo sa umahan diin mibidlisiw sa iyang alimpatakan nga aduna man diay yuta nga iyang gibiyaan nga wala maugmad dinhi sa Pilipinas. Ug gawas pa niini, nadugangan pa gayod ang iyang pagkamakugihon sa pananom human siya nakabisita sa mga nindot kaayong ornamental gardens sa laing nasod.

Ug tungod kay ang iyang kasingkasing mipunting man gayod sa panguma, mibalik si Bidibidi sa Pilipinas sa iyang lungsod sa Baao ug dinhi nagsugod ang iyang dugang kadaugan uban sa iyang daghang advocacies.

La Huerta

May knatibuk-ang upat ka ektarya, ang iyang La Huerta de los Santos Farm nga anaa nahimutang sa Barangay Sta. Teresita sa lungsod sa Baao, Camarines Sur. Kining maong umahan dili lang usa ka yano nga pananum kun dili usa usab kini ka dapit diin kita makahinuklog unsa ka nindot ang kabuhatan. Bisan tuod og nahimutang kini duol lang sa highway apan ang kabuhong sa pananom sa nagkalain-laing tanum – sama sa pagkaon, ornamental ug herbal maoy mipahimo sa La Huerta nga nindot ug lahi sa uban.

Tungod kay si Bidibidi usa man ka tawo nga daghan og higala ug mahigugmaon sa kaabunda sa kalikupan busa daghan kaayo ang iyang nahimo sa iyang umahan nga diin nakatabang dili lamang sa iyang kaugalingon kun dili apil na ang mga kababayen-an, kabatan-onan ug sa katawhan nga lumulupyo sa maong dapit.

Si Bernadette usa ka dumadapig sa organic ug malungtarong mapanguma. Nagkadaiya ang iyang pananom sa La Huerta tungod kay gusto niya sagupon ang konsepto sa “pick-your-own vegetable” nga maoy gihimo sa US diin ang mga mamalit maoy mokuha sa iyang gusto nga tanum didto sa umahan.

Dugang pa niya, dili lang kini makalingaw kun dili maghatag kini og bililhong mithi kon unsa ka kaabunda ang kalikopan ug unsa usab ang daghang mahimo sa panguma.

Matod pa niya, dako na niyang kadaugan tungod kay ang iyang mga silingan, misugod naman usab paghimo sa iyang gisugdan. Nagsugod na sila pagtanom sa mga lagutmon ug uban pa.

Busa tungod niini, napili siyang usa ka presidente sa Organized Vegetable Areas (OVA) sa ilang lungsod.

Si Bidibidi, anaa na siya sa iyang duolan kwarenta anyos apan nagpabilin siyang walay kabilinggan pagka karon tungod kay iyang nalantaw nga mas daghan pa man diay siyang nahimo nga relasyon taliwala sa iyang umahan, kalikopan, katilingban inubanan sa iyang daghang pagdason o pagpasiugda.

F.A.R.M.

Gawas sa iyang daghan kaayong kalihukan sa umahan, aduna usab siya’y laing gikalingawan nga mao ang ubang mga crafts sama sa quilt-making, fashion accessories, bead works ug jewelries. Ug kadaghanan niini iyang gibaligya sa US ngadto sa iyang mga higala ug bag-ong mga kaila.

Ang F.A.R.M usa ka acronym nga ang buot ipasabot Fabulously and Absolutely Rural-Made. Ang tumong niini mao ang artful recycling diin kon unsa ang makuha ug mahimo gikan sa mga fabrics to quilts, bags, curtains, etc, ug vintage buttons bracelets.

Matag mugna sa F.A.R.M bracelet nga  maoy sikat kaayo aduna kini nagkadaiyang kasaysayan sa kinabuhi. Mahitungod kini sa kadaugan, kagawasan ug ingon man sa mga dili nindot nga kasinatian.

Kining maong bracelets hinimo gikan sa mga butones nga wala na magamit nga diin makuha sa mga ukay-ukay. Gi-recycle kini ug nahimung mapuslan pa.

Wa’y kinutobang Pagpasiugda

Si Bernadette aktibo usab sa daghan kaayong kalihukan sa komunidad. Aduna siya’y mga pagbansay sa mga kababayen-an mahitungod sa livelihood and cottage industries, table setting and home decoration. Usa kini sa iyang saad sa iyang Alma Mater, ang St. Monica Academy diin motabang kini sa paghaw-as sa kahimtang sa mga kababayen-an sa ilang lungsod.

Dugang pa niini, nagtudlo usab siya sa mga kabataan aron pagpalapad sa ilang creativity o pagkamamugna-on ug ingon man paghatag panginabuhian alang niining mga kabataan ingon man sa ilang pamilya.

Pagka karon, ang La Huerta usa na ka paboritong destinasyon alang sa mga Lakbay-aral alang sa mga farmer-participants ug ingon man mga magtutuon. Ug nahimo na usab kini ka dapit diin anha pagahimoon ang mga pagbansay, panagtapok ug uban pa.

Nahimo na siya karong agro-tourism destination sa probinsya sa Camarines Sur diin masinati nimo kon unsa kaanindot sa kalikopan.

Ang iyang F.A.R.M. pulsiras ug ubang kasangkapan miani usab og daghang suki dili lang dinhi sa atong nasud lakip na sa gawas ug ubang suok sa kalibutan.

Niining panahona, padayon pa gihapon si Bidibidi sa iyang nagkadaiyang pag-awhag ug pagdapig diin mipadayon siya pagtagamtam sa kaabunda sa iyang ani luyo sa iyang kakugi.

Photo courtesy of Bernadette De los Santos

Dili na bag-o alang kanato ang pulong nga ‘contact center’ o ‘call center’ tungod kay kadaghanan karon sa mga magpapatigayon anaa niining maong matang.

Apan kon Farmers’ Contact Center (FCC) ang hisgotanan, bag-o kini kaayo sa atong pandungog. Makapangutana pa kita kon aduna ba gayoy sama niini karon. Dili ba kaha kini usa lang ka damgo ilabi na alang sa atoang igsoong mag-uuma ug mangingisda.

Unsa ang Farmers Contact Center (FCC)?

Usa ka alternatibong hinagiban nga mohatod sa kasamtangang pagpakiglambigitay ug pang-agrikulturang suportang kalihokan diin ang tumong niining maong programa mao ang paghatag sa mga mag-uuma ug mga mangingisda sa kahigayonan sa pagtawag (voice call) ug ang pagpadala og hamubong mensahe kon short messaging services (SMS) ug ingon man ang pagpadala og electronic mail (e-mail) ug uban pang online communication nga momugna sa daling pagsabwag sa mensahe ug katuyoan.

Kining maong programa gipangunahan sa Department of Agriculture pinaagi sa Agricultural Training Institute (ATI) kauban sa mga nagkalainlaing sagabay nga gikan sa nagkadaiyang ahensya sa DA, lokal nga kagamhanan (LGU), mga publikong tulunghaan ug ingon man mga sagabay sa extension.

Unsa man ang pamaagi sa FCC?

Ang FCC makontak pinaagi niining mga linya sa telepono 982-2474 (AGRI) alang sa mga katawhan nga anaa sa Metro Manila, 1-800-10-982-2474 (AGRI) alang sa anaa mahimutang sa mga probinsya ug matawag kini nga libre alang sa linya sa PLDT ug kadtong gusto motawag ginamit ang cellphone, kini nga numero ang tuplokon 0928-4990-965. Mapadala usab ang mga pangutana pinaagi sa text sa musunod nga linya 391-32 (DA) alang sa SMART ug TalkNText subscribers ug 0928-4990-965 alang sa mga dili SMART subscribers. Makontak usab ang FCC pinaagi sa email pinaagi niining maong address: info@e-extension.gov.ph

Adunay tulo ka ang-ang sa pag-abag nga mamahimong makab-ot niining maong programa aron sa pagtubag sa mga pangutana sa mga suki o clients. Una (Level 1), mao ang gitawag nato og Call Center Agents, diin adunay kabangkaagan sa agriculture. Kining maong mga agent maoy motubag gamit ang KnowledgeBase (KB), apan kon wala pa sa KB ang mga tubag, ang agent  mopadala sa pangutana ngadto sa ikaduhang ang-ang kun Level 2. Kining maong ang-ang gilangkoban na sa mga hanas (experts) gikan sa ahensya sa DA ug ubang institusyon. Kon ugaling ang maong pangutana gakinahanglan pa gihapon sa dugang kamatuoran o pagbisita sa field, kini isang-at na usab sa ikatulong ang-ang kon Level 3. Kining maong ang-ang gilangkoban na sa mga agricultural extension workers (AEWs), agricultural scientists ug ubang institutions/organizations sama sa mga State Universities and Colleges (SUCs).

Kining FCC ubos sa landong sa e-Farming component sa programa sa e-Extension sa DA diin ang katuyoan niini mao ang paghatod sa umahan og serbisyo sa pagpahapsay gamit ang ICT kun Information Communication and Technology. Kining maong serbisyo naglangkob sa technical advisory mahitungod sa kahibalo sa panguma ug pangisda ug agricultural marketing assistance alang sa mga mag-uuma, extension workers labot sa panguma nga may ginansya nga pagpatigayon.

Pormal nga Pagbukas sa FCC

Ang FCC pormal nga gilusad sa Bohol Tropics Resort sa Dakbayan sa Tagbilaran niadtong Nobiyembre 28, 2009 nga gitambongan sa doolan 400 ka bisita nga gilangkoban sa mga kawani sa DA ug mga opisyal sa LGU, extension workers, mga mag-uuma ug gikan sa sektor sa non-government organizations ug ubang katagilungsod sa Bohol diin gipahigayon kining maong dakong kalihokan sa lalawigan.

Nanguna sa pag-abli mao si Manlalaban Arthur C. Yap, Sekretaryo sa DA ug Asterio P. Saliot, Direktor sa Agricultural Training Institute (ATI) ug ubang mga pinasidunggang mga bisita sama nila ni Dir. Honorio Flameño, OIC/Director, DA-Information Technology Center for Agriculture and Fisheries, Ricardo Oblena, DA Regional Executive Director VII, Roy Imperial, DA-OSEC, Andres Bojos, Regional Director, BFAR 7, ug Mlbn. Judy Carol Dansol, Extension Department of NFA Central Office ug Mr. Richard Juanillo, Deputy Executive Director of DOST-PCARRD.

Matod pa ni Agriculture Secretary Arthur C. Yap, ang katawhang Pilipinhon nagdahom nga ang DA mohatag kanila sa pagkaon ilabi na sa dakong hulga sa Climate Change diin maoy nakababag sa kasegurohan sa atong pagkaon, busa kining maong gitawag nato og paghatag o pagpasa sa kahibalo ngadto sa mag-uuma ug mangingisda maoy mamahimong dakong panimbang sa tanan.

Dugang pa ni Yap, aron makuha nato ang atong gimithi nga kaseguroan sa pagkaon, angay gayod nato hatagan og dakong panahon ang paghatag sa mag-uuma ug mangingisa sa dugang kahibalo, busa mihimo ang ahensiya niining maong proyekto. Kritikal kaayo nga dili hatagan og igong pagtagad ang kahibalo sa mga mag-uuma ug mangingisda tungod kay katloan ka porsyento ang mawala sa ilang abot kon kining maong kahibalo dili mahatag.

Ang Direktor sa ATI nga si Asterio P. Saliot, sa laing bahin, misanong usab niining maong pagtoo nga ang FCC makatabang sa mga mag-uuma ug mangingisda tungod kay kining FCC namugna dili lamang sa panginahanglan kondili sa usa ka dakong pagtamod alang sa paghatod og serbisyo ug dedikasyon alang sa gambalay sa agrikultra. Midason pa si Direktor Saliot nga kining maong FCC maoy mamahimong agianan alang sa pagsumpay sa pribadong sektor ug mag-uuma aron sila magkasuod ug motumaw silang commodity champions hangtod sa kahangtoran.

Alang sa malahutayong pagpadagan niining maong FCC, ang DA mialayon pinaagi sa paglagda sa Memorandum of Agreement (MOA) tali sa Devolved Agriculturists of the Philippines, Inc. (DAPI) ug sa Philippine Association of Provincial and City Agriculturist (PAPCA) alang sa makanunayong paghatag og teknical nga panginahanglan nga pangayoon sa farmer-caller.

Usa sa mga tumong niining maong MOA, mao ang pagtukod sa gitawag og referral system alang sa mga partner organizations sama sa DAPI ug PAPCA alang sa pagtubag sa mga pangutana ug hangyo sa mga suki sa DA. Kining maong MOA naglantaw usab nga ma-institutionalize kini aron ang pagpadagan sa gitawag og electronic extension services sa hawanan sa pagpanguma, pagpangisda ug natural nga rekursos alang sa hugpong sa panguma ug pangisda mapalapdan pa.

Ang MOA gilagdaan nila ni Secretary Yap kauban sila si Gng. Jesusa Noveda ug G. Jose Almendares, National Presidents sa DAPI ug PAPCA. Saksi sila si G. Gerardo C. Uy, Nasudnong Puli-Pangulo ug G. Arnold Raul E. Geronimo, Pangulo sa DAPI alang sa Region I.

Pinaagi niining maong FCC, ang hugpong o sektor sa panguma ug pangisda madugangan na ang kahibalo ug kahanas ug usa na kini ka lakang aron matubag ang gimithi nga tumong nga mahimong adunay kasegurohan ang pagkaon sa Pilipinas.

Tungod niining FCC, ang gikinahanglan nga teknolohiya ug pamaagi dali nang makuha sa mga mag-uuma ug mangingisda tungod sa abag sa teknolohiya sa cellphone, telepono ug internet. Pinaagi sa FCC, adunay dakong kahigayonan nga mobatyag sa kabag-ohan sa kinabuhi ang atong mag-uuma ug mangingisda.

Dugay na siyang nailhan sa Bohol. Aktibo siya sa daghang kalihokan apan mas nailhan siya isip ‘environmental activist’ dili lang sa probinsiya kondili sa tibuok Pilipinas.

Giila siya isip usa ka Community Leadership Awardee sa University of the Philippines niadtong tuig 1999 ug sa samang tuig isip Ten Outstanding Boholanos Around the World.

Naaghat ko pagsuwat niini sa dihang iya ming giagni isip usa sa iyang mga dinapit atol sa iyang ika-70 nga adlawng natawhan niadtong ika-5 sa Hunyo, 2009.

Nakita nako ang iyang daghang kadaogan sa kinabuhi diin siya usa ka haniti sa nindot kaayo niyang kalambigitan sa kabuhatan ug katawhan.

Apan kinsa man gayod diay kini si Insi Zen?

Siya si Zenaida Darunday nga naila sa iyang dagnay nga Zen or Jean. Usa siya ka environmental activist, pathologist, organic farmer, biodynamic practitioner ug photographer.

Si Insi Zen, alang sa iyang suod nga mga higala, anak ni Cirilo ug Abundia Darunday. Siya nakahuman sa iyang Bachelor of Science in Agrictulture didto sa University of the Philippines-Los Baños ubos sa Honors Curriculum ug ang iyang Master of Science in Plant Pathology sa University of Wisconsin, Medicor,USA.

Halos duha ka dekada sa iyang kinabuhi gigugol niya didto sa New York City isip usa ka photojournalist sa daghang magazine hangtod nahimo siyang Senior Environmental Technologist sa Shell Oil Company ug Associate Editor sa Research Institute of America sa maong dakbayan.

Mibalik siya sa atong nasod aron pag-organisar og mga kooperatiba sa kababayen-an ug ang pagprotehir sa atong kalikopan.

Milingkod siya isip co-chairman sa Bohol Environment Summit ug miumol sa paghimo sa Environmental Code of Bohol.

Si Insi Zen usab ang miorganisar sa Tagbilaran All Women’s Multi-purpose Cooperative, Bohol Federation of Women Cooperatives, JLW Foundation, Mayacabac Ubi Growers and Processors Producers Cooperative ug ang Permaculture Institute of the Philippines.

Siya usab ang co-founder sa Bohol Nature Conservation Society (BONACONSO), Ubi Center Foundation (BUCFI) ug Bohol Initiators for Sustainable Agriculture and Development (BISAD).

Usa siya ka mag-uuma sa ubi sulod sa 15 na ka tuig. Siya karon ang nagdumala sa CEDAR Farms nga anaa mahimutang sa Distrito sa Dao sa Dakbayan sa Tagbilaran ug ang CEDAR Children’s School (usa ka Waldorf-inspired school).

Pagkakaron, aktibo gihapon siya sa paghatag og mga lecture mahitungod sa environment, homeopathy (kun usa ka alternative medicine nga gigama sa usa ka subsob nga pagkuraw kun heavily diluted preparations nga maoy hinungdan nga moayo sa balatian), anthroposophy (usa ka spiritual philosophy nga gibase sa teachings ni Rudolf Steiner nga nagpasabot sa kinatinud-an nga katuyoan, sa kinatibuk-ang pagsabot sa espirituhanong kalibotan nga makab-ot gilayon sa atong personal nga kasinatian pinaagi sa kinauyokang kalamboan, diin mao ang pagpalambo sa atong kaugalingon pinaagi sa paghunahuna nga gawasnon inubanan sa kinasingkasing nga kasinatian), sustainable agriculture and organic farming, genetic engineering, vermi composting, herbal medicine, agnihotra (usa ka ritual or sacrifice nga gihimo sa mga orthodox (tipikal nga gipasabot kadtong mga tawo nga mingsunod ug mingtuo sa tradisyonal ug establisado nga pagtuo ilabi na sa relihiyon). Ang terminong Agnihotra nagpasabot sa Iningles og pouring (hotra) (milk) into the fire (agni) ug wellness programs.

Tungod sa iyang civic achievements, si Insi Zen nahimong usa sa mga haligi sa Bohol kon bahin na sa hisgotanang pangkalikopan.—

Daghan na kaayo ang panghitabo sa kalibotan. Adunay makalilisang, adunay makapakugang ug adunay gagmayng mga butang nga wala na hatagi og panahon.

Ang butang makalilisang sama sa mga katalagman nga kanunay natong makita sa telebisyon, madungog sa radyo ug mabasa sa mga mantalaan nga mugna sa kalikopan nga diin dako ang kalambigitan sa katawhan.

Kining makapakugang nga mga hitabo mao ang mga kalamboan diin adunay yanong mga tawo nga malamposon taliwala sa ilang gimithing mga damgo sama nila ni Lea Salonga ug Manny Pacquiao. Ug gani, aduna pay daghan sa atong palibot nga dako kaayo og natabang sa atong inadlaw nga gimbuhaton apan wala nato sila kahatagi bisan og gagmay lang pasidungog.

Kining maong artikulo mohatag og saludo sa usa ka tawo nga nailhan kaayo niining tagsulat.

ST SIMON, ANG PANDAY?

Sa pagkatinuod, kon makadungog ta og St. Simon, dali natong maaninaw ang usa ka apostol ni Jesus Kristo o kaha usa ka santos nga mao si San Pedro.

Apan ang akong gipunting mao si Simon Tagyamon, 67 ang panuigon, nga nanimuyo sa Poblacion 2, sa lungsod sa Sikatuna, probinsiya sa Bohol.

Kini si Tay Simon, usa ka blacksmith o panday kun mananalsal og nagkadaiyang sundang o gama sa puthaw. Ang iyang buhatan anaa mahimutang sa bakilid nga dapit ibabaw sa iyang balay.

Naawhag ako pagsulat kabahin niini aron mahatagan usab og dakong pasidungog ang yanong mga tawo nga dako og nahatag nga tabang sa atong tagsa-tagsa ka pagpanikaysikay sa atong pinuy-anan.

Matod pa ni Tay Simon (maoy akong tawag kaniya), matag tinagingting ug dukdok sa puthaw, nagkahulogan kini og usa ka talagsaong mugna. Sa iyang gipakita nga kahanas sa paghulma niining maong mga sundang – kaming magtiayon daw nag-panic order tungod sa kaanindot sa iyang mga produkto.

Timailhan sa iyang craftsmanship mao ang emblem nga ST sa iyang produktong puthaw. Ang ST usa ka acronym nga nagpasabot og Simon Tagyamon. Matag hulma niya sa iyang mga mugna, ang mga mamamalit adunay kasegurohan sa lig-on ug masaligan nga himan sa uma ug panimalay. Tungod kay aduna man kini gitawag, sa Iningles pa, og seal of guarantee.

ANG KAHIMOAN SA USA KA PANDAY

Wala sa iyang kaliwatan ang pagka mananalsal. Nakat-onan kini niya pinaagi sa iyang dakong gugma ug dedikasyon ning maong gimbuhaton. Nagsugod siya sa panuigong 35 isip usa ka apprentice ni Daldo Prieto nga taga Bahay-bahay, Sikatuna, Bohol diin ang naulahi usa ka tinun-an sa maayo kaayong blacksmith sa Corella nga mao si anhing Jacinto “Sinto” Caybot nga taga Cancatac.

Si Sinto nga mao ang haligi sa mga manalsalay abli kaayong motudlo sa iyang nakat-onan ngadto sa mga tawo nga gusto usab mokat-on niini. Daghan kaayo ang mo-attest sa kamaayo niya. Kini gipamatud-an sa iyang anak nga si Pedro Caybot, 72 anyos diin magsige pa gihapon sa pagpamaid ug pagpanubo sa mga sundang, lagaraw ug uban pa matag Domingo atol sa tabo sa Corella. Matod pa niya, ang mga mugna sa iyang amahan, hangtod karon buhi pa sa mga kamot sa mga mag-uuma ug kabalayan tungod sa maayo nga pagkabuhat niini.

Tungod niining maong paghatag sa maayong mga buhat nga diin alang sa uban wala na kinahanglanana tungod sa kahalap sa tiyanggi – apan alang sa mga tawo nga gusto og maayo ug molungtad nga mga gamit, mopili pa gihapon sila niining maong mga mugna.

Sa pagkakaron, ang apprentice ni Tay Simon mao ang iyang apo nga si Jason. Bisan sa kabatan-on ni Jason nga anaa pa lang sa ang-ang sa elementarya, apan ang iyang kasibot dili na mabanggi tungod kay panahon sa walay tungha, anaa ra siya kanunay sa kiliran sa iyang apohan andam sa bag-ong mga kahibalo nga hapit na mahikalimti sa mga bag-ong tubo.

Tungod niining ilang gipakita nga paghatagay sa kahanas, ang espiritu sa pagka Pilipino nga mao ang panag-ambitay, anaa pa gihapon nagapuyo sa galamhan taliwala ning madanihong agni sa kabag-ohan.

Alang sa mga tawo nga mipasigarbo sa atong kinaraan nga pamaagi sa pamuyo – akong saludo kaninyong tanan. Unta magpabilin kining maong mithi alang sa umaabot pang kaliwatan.—

Kinsa man kini si Eddie Galan? Alang sa mga tawo nga nakaila kaniya, apan taphaw lang, moingon lang nga siya ang kanhi Barangay Kapitan sa distrito Mansasa sa dakbayan sa Tagbilaran nga karon nahimo nang usa ka piniling barangay kagawad.

Alang sa uban, giila si Eddie, isip usa ka yano nga tawo, daling doulon ug maayong ikasandorot. Apan kinsa man gayod kining atoang gihisgutan?

Si Eddie gihimugso isip Eduardo Garalos Galan, ang kamagulangan sa siyam ka anak nila ni Jervasio Galan, Sr. ug Obdulia Garalos Galan, nga tal taga Distrito Mansasa dakbayan sa Tagbilaran. Natawo siya kaniadtong Oktubre 30, 1938.

Sayo nga nangailo ang kabataang Galan. Unang namatay ang ilang inahan niadtong 1958 ug sulod lamang sa napulo ka tuig misunod ang ilang amahan. Diin si Eddie, maoy mibarog isip amahan ug inahan sa iyang walo ka igsoon kanus-a niadtong tungora ang ilang kamanghuran nagpanuigon palang og usa ka tuig.

Si Eddie, gradwado sa kursong Drafting sa kanhing Bohol Trade School nga karon Central Visayas State College of Agriculture, Forestry and Technology (CVSCAFT-Tagbilaran Campus) sa dakbayan sa Tagbilaran niadtong tuig 1956.

Niadtong 1959, usa ka tuig sukad sa pagkamatay sa ilang inahan, milangyaw siya paingon sa Manila ug nakakuha og trabaho sa pabrika sa kaldero. Pagka 1963 misulod siya sa Good Sign Advertising isip tig-lettering lang sa mga billboard tungod kay siya ra man ang dili Fine Arts sa tanang empleyado. Busa igo ra siya sa pag-abag sa mga binuhat sa iyang mga kauban.

Usa niana ka phigayon, wala mitungha ang ilang opisyal nga figurista busa naaghat siya paghimo sa iyang unang outdoor advertising pinaagi sa transit advertising diin iyang nadibuho ang advertisement sa Vino Kulafu sa matag kilid sa panel sa truck. Tungod sa iyang pagsundog kanhi sa mga obra nila ni Francisco V. Coching, inila nga haligi sa Philippine Komiks industry ug Federico C. Javinal, usa usab ka inila nga dibuhista, wala na kaayo niya natagamtami ang kalisud niini tungod kay iya mang gibansay ang ‘human anatomy’.

Tapus sa iyang pag-dibuho sa Vino Kulafu, nagduha-duha siya kon mauyonan ba kaha ang iyang agi. Ug dako niyang kalipay kay nauyonan kini sa ilang labaw. Hangtud nga mipadayon siya sa pagtrabaho sulod sa duha ka tuig sa maong kompaniya.

Pagka 1965 misulod siya kadiyot sa High Arts Advertising diin usa sa iyang nadibuho mao ang advertisement sa Ginebra San Miguel.

Sa dihang aduna siya’y nasuod nga empleyado sa Jocco Advertising diin ang mga bulohaton mao ang paghimo og mga billboard sa mga first run cinema sama sa Galaxy ug uban pang mga sinehan sa Manila. Misilbi si Eddie sulod lamang sa duha ka tuig.

Hangtud nga miuli siya sa Bohol sa tuig 1967.

Apan kanus-a man gayod nahibagat ni Eddie ang malamatong gugma sa alampat. Misugod siya pag-drawing sa panuigon nga 16 diin ang iyang medium mao ang watercolor, charcoal ug tinting colors.

Tungod niini, wala na moundang si Eddie sa iyang gugma sa visual arts. Siya ang tawo nga responsibili sa tanang billboards sa kanhi Bohol Quality Cinema ug Royal Cinema. Naundang lang kini pagsugod na sa tarpaulin.

Tungod niini, misulod na siya isip private contractor sa kompanya sa Coca-Cola Philippines, Bohol Branch. Ug sa iyang kasibot sa iyang visual arts, midawat si Eddie og mga trabaho-onon nga mga billboard, signboard, tee-shirt printing ug oil painting.

Daghan sa iyang mga paintings gipalit sa mga langyaw nga naka-asawa og mga Bol-anon nga tua na sa gawas sa nasud sama sa Greenland, California, Hawaii ug Hungary. Aduna usab ing mga art collector nga namalit sa iyang obra. Usa sa iyang dako nga achievement mao ang duha ka ceiling painting nga may gidak-on nga 10 x 12 feet nga anaa mahimutang sa simbahan sa Dao, Dauis, Bohol.

Dili lang dinhi kutob ang iyang mga nabuhat. Mihimo usab siya og mga sculpture o pagkulit.

Nagpangidaron na si Eddie og 40 diin iyang gibalikan ang visual arts sa sculpture. Bisan tuod og sa panuigon nga 19 nakasugod siya paglalik sa iyang unang life-size sculpture nga babaye nga mugna sa kahoy ug nahuman kini sulod sa upat ka tuig. Iya kining gibutang sa Cardigan Tailoring. Apan sa pagkamatay sa tag-iya, ang maong sculpture, gibutang na lamang sa kilid. Tungod sa iyang gugma sa iyang unang obra, iya kining gipangayo pagbalik og gidala sa ilang balay. Iyang giputlan ang taas kaayo nga buhok niini ug gikuhaan sa tapis. Hangtud nga nahimo na kining hubo. Ug dinhi na niya natawag ning maong sculpture og Nude.

Si Eddie, dili masayon-masayon nga tadiyandi o artist. Usa siya ka realist, walay modelo. Iyang gisaysay nga ang lawas niining maong nude sculpture, diin perpekto kaayo ang kurba sa lawas. Nakuha niya sa pagtan-aw tan-aw sa mga estudyante’ng babaye nga mogawas sa tunghaan sa Holy Name. Adto niya atangi ang mga babaye nga nindot og kurba sa may Plaza Rizal. Iya kining saylohan ug dayon sundon, aron lang gayod makuha niya ang insakto nga porma.

Adunay dako kaayo nga panghitabo diin ang iyang modelo mikomprontar kaniya. Ug ang iyang tubag: “Day, gakulit ko. Wala koy sarang nga ikabayad og usa ka modelo, busa musod-ong lang ko ninyo. Aron ikaw moto-o kuyog ta sa balay aron imong makita ang akong kinasing-kasing nga tumong.” Niini, dili na mokuti pa ang mga batan-ong mga babaye.

Mihinubay si Eddie nga ang nahimo niyang unang outdoor nga trabaho sa sculpture nahitabo niadtong 1987 diin ang iyang ig-agaw mihangyo kaniya kon makagama ba siya sa debulto sa Our Lady of Lourdes. Gitagaan lang siya sa hulagway niini og iya kining gisugdan ug nahuman ang 5 feet 3 inches nga life-size concrete. Kini anaa mahimutang sa kapilya sa isla sa Cabilao lungsod sa Loon. Hangtud nasundan pa kini sa cement bust ni Cardinal Rosales nga anaa sa semenaryo sa Immaculate Heart of Mary sa distrito sa Taloto dakbayan sa Tagbilaran.

Hangtud midaghan pa ang mga commission sculpture ni Eddie. Sagol kini gikan sa mga monumento sa beterano, Jose Rizal ug Santo Intero ni Jesus Kristo. Apan kadaghanan niini, mga debulto sa mga santos nga anaa mahimutang sa kalungsuran sa Bohol – sama sa San Miguel, Jagna, San Isidro, Batuan, Calape ug sa dakbayan sa Tagbilaran.

Ang makita gayod nato gilayon nga sculpture nga nahimutang sa taliwala sa Tagbilaran mao ang St. Joseph with the Child Jesus sa St. Joseph’s Cathedral nga iyang gigama niadtong 1993. Ug aduna pay daghan nga mingkatap sa mga simbahan sa dakbayan sa Tagbilaran.

Tinuod gayod nga garbo si Eddie sa mga Bol-anon. Daghan na kaayo ang iyang mga binuhat apan wala lang kini madokumento tungod sa rason nga daw wala man nila tan-awa ang kabililhon niini. Karon lang niya nabatyag ang kamahinungdanon niini.

Apan dili pa man hinoon ulahi ang tanan. Gasigi pa man siya pagmugna og bag-ong mga obra. Ngani aduna siya karo’y bag-o nga gigama nga stain glass ug kanhing mga sculpture nga wala pa mahuman.

Pagka-karon, si Eddie anaa na sa iyang ika 70 ka tuig. Daghan nang katuigan nga nanglabay. Angayan na siya tagaan og dakong pasidungog sa iyang mga nakab-ot.Gawas pa niining iyang achievements sa visual arts, si Eddie pinili usab nga lider sa distrito Mansasa dakbayan sa Tagbilaran.

Napili siya isip district kagawad sa Mansasa sa tuig 1982-1987. Nawala siya sa linya panahon sa snap election. Apan tungod sa iyang kamaayo, nabalik siya sa pangagamhanan sa 1989 isip highest vote elected kagawad. Hangtud nahimo siyang Barangay Kapitan niadtong 1997-2002 ug karon usa sa kasamtangang mga elected kagawad.Si Eddie, mahimamat sa distrito Mansasa, uban sa iyang asawa sa 32 ka tuig nga si Ester Loquente Galan nga taga Inabanga ingon man sa iyang pito ka kabataan.

Sa pagkaila nato kang Eddie, ang iyang mga achievement garbo kaayong sud-ongon alang sa kabatan-onan karon.

Gumikan sa dedikasyon ug gugma sa iyang gimbuhaton, si Eddie, maanindot kaayong himoong inspirasyon sa bag-ong kaliwatan.

Usa siya sa mga gitawag og unsung heroes… Siya si Eddie kon Eduardo Garalos Galan, tinuod nga artist ug leader ug labaw sa tanan garbo sa mga Bol-anon!

Halus tanan na ang nahibalo kon unsa man kining gitawag og organikong panguma ug ang iyang kaayohan niini. Kini gihimo pinaagi sa natural nga pamaagi, walay sagol nga kemikal ug kining gitawag sa iningles nga genetically modified organisms (GMO) nga may dakong impluwensya sa pagtubo sa tanom.

Matud pa sa living-organic.net, ang organikong panguma mao ang pagtumaw taliwala sa mga reaksyon sa mga mamalitay mahitungod sa makadaot nga mga toxins ug ang pangpangandoy nga unta mupuyo kita sa usa ka luwas ug himsog nga kalibutan.

Karon, adunay daghang tawo nga mingsakay lamang sa organic farming bandwagon apan sa pagkatinuod wala sila maghimo sa angay nga mga pagprotehir sa atong natural nga minerales. Apan adunay pipila nga nanagpakabana niini ug tiunay gayod nga naghimo.

Sa pagkadungog sa mga membro nga mga mag-uuma kabahin sa mga kalamboan ug kadaogan niini ilabina kang G. Florencio Gentallan, nga lumad sa ilang dapit, ang pundok naagni pagsuway niini nga matang nga gimbuhaton.

Ngano’ng CASABUT-OFS?

Ang CASABUT usa kini ka acronym nga nagbarog sa mga balangay sa Cabawan, Agahay, San Roque, Aliguay, Busao ug Toril. Kining mga balangaya nahimutang sa lungsod sa Maribojoc probinsya sa Bohol. Ang OFS mao kini ang Organic Farming System o pamaagi sa organikong panguma.

Ang pundok o hugpong sa mag-uuma naumol niadtong Abril 10, 2007 nila ni G. Florencio Gentallan, kanhi MAFC Chairman, Jose Cyril Lobregas, ang kasamtangang Pangulo sa Bohol Organic Farmers’ Alliance kon (BOFA) ug G. Manuel Jayectin, ang Training Specialist II sa Agricultural Training Institute-Regional Training Center 7 kun ATI-RTC 7 diin ang ilang buhatan anaa mahimutang sa Distrito sa Cabawan, Dakbayan sa Tagbilaran.

Gawas niini, ang kinauyokang tumong niining maong pundok mao ang pagpalambo sa kahibalo sa mga mag-uuma aron sila makapadayag ug makapakuyanap pa ngadto sa ubang mga mag-uuma nga anaa sa mga sikbit nga mga balangay.

Busa ang ATI-RTC 7 mihimo kini og usa ka season-long training sa KASALIKASAN IPM kun Integrated Pest Management niadtong Hunyo 1997 hangtud Oktubre 1997 alang sa unang ang-ang kon level 1. Gisundan gilayon kini sa ikaduhang ang-ang (level 2) nga mao ang System of Rice Instensification (SRI) Farmers’ Field School niadtong Hulyo 2003 hangtud sa Oktubre 2003 ug tungod sa kasibot sa mga mag-uuma nasundan pa kining maong bansay sa ikatulong ang-ang (level 3) niadtong tuig 2006 hangtud 2007 diin ila kining gitawag og Rice-based Organic Farming Systems: A Farmers’ Field School Approach (ROFA kon Roquenian Approach). Tungod niini nga mga pagbansay-bansay, ang mga mag-uuma pormal kining ming-alayon sa pamaagi sa organikong panguma. Ug aron ang ilang hugpong mas mahimo pang kusganon, ang mga membro nagkasabot nga ila kining ipa-rehistro sa Department of Labor and Employmen (DOLE) nga diin ang ilang pagpasakop gihatag niadtong Septeyembre 24, 2008 nga adunay Registration Number nga 3959.

Unsa naman ang CASABUT karon?

Ang kapunongan sa milabay nga panahon daghan na gayod og ikapasigarbo. Gawas sa tagsa-tagsa nila ka mga luna nga giugmad diin matag usa kanila adunay average 0.7 hectare nga giugmad. Ug ang host venue nga mao ang barangay sa Cabawan adunay Crop-Livestock Integration Project nga maoy nagasilbi nga modelo nga umahan alang sa tanang mga sakop sa kapunongan.

Niadtong Mayo 18, 2009, ang kapunongan nakamugna og usa ka Organic Center didto sa barangay San Roque, Maribojoc, Bohol nga maoy nagasilbi nga baligyaanan o merkado sa mga mag-uuma diin anha sila makatanyag sa ilang mga produkto nga organiko.

Bisan tuod og 30 ngadto sa 90 porsyento lang sa mga membro ang mingsanong sa organikong pamaagi sa panguma apan ang CASABUT-OFS nakahimo sa pagpadaghan sa vermicast, mga inputs sa nature farming system ug mga organikong produkto sama sa humay, utanon ug tilapia diha sa ilang mga umahan.

Matud pa ni G. Cyril Lobregas, nga karon mao nay MAFC Chairman ug Ikaduhang Pangulo sa PAFC-Bohol, bisan tuod og ang mga mag-uuma mga saop lang ang uban apan tungod sa ilang pagpaningkamot, nakaani sila og daghan tungod kay mao man kini ang ilang giprioritize o giuna – ang pagpadaghan sa organikong mga produkto.

Alang kanila, ang pagbalik sa kanhi apan natural nga pamaagi sa panguma makahatag gayod og dakong kaayohan sa tanan ilabi na sa atoang inahang kalibutan. Gawas pa, ang organikong pamaagi sa panguma dili mahal, apan mihatag kini og dakong kagawasan sa merkado diin ang mga mag-uuma makabungat man sila sa ilang presyo nga dugay na nilang gipakigbisogan.

Tungod sa dakong suporta sa local nga pangagamhanan sa Maribojoc pinaagi sa ilang Mayor nga si Hon. Leoncio B. Evasco, Jr., sa ilang Municipal Agriculture Officer nga si Gng. Eva Bolasco ug ubang ahensya sa gobyerno inubanan sa suporta sa mga non-government organization (NGO), ang CASABUT-OFS nahimo nang showcase alang sa matag mag-uuma diin ang ilang hinugpong nga mga pagpanglimbasog pagbalik sa kalikopan – bisan tuod ginagmay, dako na kini kaayo ang gihatag nga pahat.

Busa, ang organikong panguma sa CASABUT-OFS, usa kini ka pamaagi diin ilang gisuta ang uban pang mga posibilidad nga mapalambo ang lungsod sa Maribojoc.